Waarom factchecken niet genoeg is tegen propaganda die niets beweert
Een ziekenhuis, een gerucht en een factchecker die elke ronde wint. Waarom je een mythe niet kunt verwijderen, alleen vervangen.
Bijgewerkt op
In het kort: een factcheck is een controle van een concrete bewering op waarheid of onwaarheid, meestal door een redactie of onafhankelijke organisatie. De checker vergelijkt bronnen en documenten en publiceert een oordeel met onderbouwing.
Een account met veel volgers meldt dat een ziekenhuis zijn spoedeisende hulp gaat sluiten. Een factchecker belt het ziekenhuis en schrijft op dat alleen de nachtingang wordt verplaatst. De volgende dag luidt het bericht dat ambulances voortaan worden geweigerd. Na een nieuwe correctie verschuift de claim opnieuw. Nu zouden er bedden verdwijnen en zou het personeel een spreekverbod hebben over plannen die het bestuur achterhoudt. Elke versie is iets voorzichtiger geformuleerd en roept toch dezelfde onrust op.
De factchecker wint hier elk afzonderlijk debat en verliest toch, en daarom vind ik factchecken als voornaamste verdediging niet genoeg. Een factcheck corrigeert een bewering, terwijl veel hedendaagse propaganda geen beweringen doet en alleen vermoedens zaait. Feiten controleren blijft nodig, alleen win je de strijd daar niet mee.
Waarom een factcheck een tegenstander veronderstelt die er niet is
Factchecken gaat uit van een eenvoudig model. Iemand doet een uitspraak, die uitspraak is waar of onwaar, en een zorgvuldige controle laat zien welke van de twee. Dat model werkt tegen een leugenaar, want een leugenaar kent de waarheid en verbergt die. Als je de waarheid laat zien, is hij ontmaskerd.
De Amerikaanse moraalfilosoof Harry Frankfurt onderscheidt die leugenaar van iemand die onverschillig is tegenover waarheid. Zo’n spreker, Frankfurt noemt hem een bullshitter, wil niet dat je iets bepaalds gelooft. Het maakt hem niet uit of zijn woorden kloppen, zolang ze effect hebben. Die onverschilligheid kun je niet weerleggen, want er is geen verborgen waarheid om bloot te leggen.
De Sloveense filosoof Mladen Dolar gaat nog een stap verder met het gerucht. Een gerucht heeft niet eens een duidelijke bron wiens onverschilligheid je kunt ontmaskeren. Mensen horen het en geven het door zonder zich eraan te verbinden. De factchecker bereidt zich voor op een duel met een leugenaar, terwijl de tegenstander al is verdwenen. Het verschil tussen liegen en onverschilligheid werk ik verder uit in het verschil tussen nepnieuws, desinformatie en misinformatie.
Wat de ziekenhuiscasus laat zien over de rekensom
Voor iedere nieuwe variant van het ziekenhuisgerucht moet de factchecker documenten lezen en woordvoerders bellen. De verspreider hoeft alleen een nieuw vermoeden toe te voegen. Eén bewering verzinnen kost seconden, terwijl het controleren ervan uren of dagen kost. Tegen de tijd dat de correctie verschijnt, vragen tientallen nieuwe beweringen alweer om aandacht.
Bij het publiek blijven ook resten van alle versies hangen, van de sluiting en de ambulances tot de bedden en de geheimhouding. Geen van die resten is als feit bevestigd, en toch verschuift de inzet. De vraag of één bewering klopt, maakt plaats voor een aanhoudend gevoel van dreiging rond het ziekenhuis. Dat gevoel was het doel, en de factchecks hebben het niet weggenomen.
Elke correctie voegt ook informatie toe aan dezelfde feed. Die kan het bereik van de oorspronkelijke claim vergroten en maakt van een losse bewering een controverse. Het zogenoemde backfire-effect, waarbij een correctie de oorspronkelijke overtuiging soms versterkt, is binnen een systeem dat conflict beloont een structureel risico.
Generatieve AI maakt de rekensom nog ongunstiger. De Australisch-Amerikaanse AI-onderzoeker Kate Crawford beschrijft in Atlas of AI hoe deze technologie menselijke arbeid en aandacht als grondstof gebruikt. Voor factcheckers betekent generatieve AI vooral dat tekst en beeld die van echt niet te onderscheiden zijn, nu voor een fractie van de kosten te maken zijn. Een factchecker moet eerst aantonen dat een beeld niet is gegenereerd voordat de inhoud aan bod komt, dus twijfel wordt goedkoper terwijl controle dat niet wordt.
Waarom je een mythe niet kunt verwijderen, alleen vervangen
De Britse filosofe Mary Midgley zoekt de verklaring dieper, in de basis van ons denken. In The Myths We Live By stelt zij dat mythen geen losse onwaarheden zijn die de wetenschap kan corrigeren. Mythen zijn de denkbeelden die ons denken sturen voordat we gaan redeneren. Ze zijn als de leidingen van het verstand, meestal onzichtbaar, en bepalen welke vragen we stellen en welke antwoorden logisch lijken.
Het ziekenhuisgerucht werkt op dat niveau. Onder alle varianten ligt één denkbeeld, namelijk dat de zorg wordt afgebroken en dat de verantwoordelijken dat verbergen. Zolang dat denkbeeld intact blijft, kan het eindeloos nieuwe beweringen voortbrengen. Een factcheck ontkracht de bewering en laat het denkbeeld staan. Midgley formuleert het zo: ‘Je kunt een slechte mythe niet simpelweg verwijderen. Je moet een betere aanbieden.’
Midgleys redenering geldt ook voor factcheckers zelf, want ook zij werken vanuit een mythe. Midgley beschrijft die als de mythe van de almachtige wetenschap, het idee dat de werkelijkheid vanzelf duidelijk wordt zodra je alle onwaarheden weghaalt. Dat idee wordt zelden uitgesproken en zelden onderzocht. De verspreider van verwarring richt zich intuïtief op de denkbeelden onder de uitspraken, terwijl de verdediger uitspraken verwijdert en doet alsof hij zelf geen denkbeeld heeft.
Zonder alternatief laat een factcheck een leegte achter. Volgens Midgley wordt die leegte meteen gevuld, vaak door wat zij de mythe van het atomisme noemt, het stille geloof dat mensen vooral losse individuen zijn. Als je zo denkt, vind je de eenzaamheid die verwarring veroorzaakt al snel normaal. Hoe een beter denkbeeld eruit kan zien, bespreek ik in wat framing is en waarom je een frame niet wint op de termen van de ander.
Wat factchecks wel doen en waar ze ophouden
Dat betekent niet dat het controleren moet stoppen. Factchecks leggen vast wat waar is, en dat archief heeft waarde voor iedereen die later wil weten wat er gebeurde, van redacties tot rechtbanken. Ze houden journalistiek en publiek debat scherp, omdat ze laten zien dat beweringen gewogen kunnen worden. Zonder die praktijk zou de leugenaar van Frankfurt vrij spel hebben, en die bestaat nog steeds.
De grens ligt bij de omgeving. Een factcheck corrigeert inhoud, terwijl de strijd ook gaat om de voorwaarden waaronder mensen samen iets kunnen weten. Een factcheck kan zelf een vast format in de aandachtseconomie worden, herkenbare kritische content die wordt gedeeld en weer vergeten. Dan circuleert een ware correctie in dezelfde stroom die verdieping moeilijk maakt.
Een redactie zou zich na elke factcheck daarom ook moeten afvragen welk denkbeeld blijft staan nu de bewering is ontkracht, en wat ze daarvoor in de plaats biedt. Bij het ziekenhuis zou dat een doorlopend, controleerbaar verslag kunnen zijn van wat er werkelijk verandert, bijgehouden door mensen die er werken, zodat het gerucht overbodig wordt.
Meer begrippen, cases en praktijkstukken over verwarring staan in de Veldgids: begrippen en figuren van verwarring.
Veelgestelde vragen
Wat is een factcheck?
Een factcheck is een controle van een concrete bewering op waarheid of onwaarheid, meestal door een redactie of onafhankelijke organisatie. De checker zoekt de bron op en publiceert een onderbouwd oordeel. Factchecks veronderstellen dat de tegenpartij uitspraken doet die zich laten toetsen, en daar zitten hun kracht en hun beperking allebei.
Waarom werkt factchecken niet altijd?
Veel propaganda suggereert of stelt alleen vragen, zonder iets controleerbaars te beweren. Een factcheck kost ook veel meer tijd dan het verzinnen van een nieuwe bewering, en elke correctie circuleert in dezelfde feed als de claim. Volgens Mary Midgley laat een weerlegging het onderliggende denkbeeld staan, zolang er geen beter denkbeeld voor in de plaats komt.
Moeten we dan stoppen met factchecken?
Nee, want factchecks leggen vast wat waar is en houden journalistiek en publiek debat scherp. Ze zijn alleen geen voldoende verdediging tegen propaganda die verwarring zaait zonder te liegen. Daarom hoort er naast de factcheck een tweede stap bij, een controleerbaar en blijvend alternatief dat het gerucht overbodig maakt, zodat je het niet telkens opnieuw hoeft te weerleggen.
Lees ook
