‘Zo werkt het nu eenmaal’: aangeleerde hulpeloosheid op de redactie
Iemand stelt voor niet te reageren op een provocatie. Antwoord: leuk in theorie. De provocatie krijgt de voorpagina, en de volgende keer stelt niemand het meer voor.
Bijgewerkt op
In het kort: het naïviteitsverwijt is de zin waarmee een alternatief buiten serieuze overweging wordt gehouden, op grond van hoe de wereld nu eenmaal is. Over het alternatief zelf wordt niets gezegd. Het verschuift het gesprek van de zaak naar de volwassenheid van de spreker.
Als een politicus iets zegt dat vooral bedoeld lijkt om besproken te worden, stelt op een redactie soms iemand voor het niet te brengen. Dan zegt een ervaren collega, niet onvriendelijk, dat het leuk is in theorie, maar dat het zo niet werkt, want iedereen schrijft erover. De provocatie krijgt de voorpagina. Een volgende keer stelt niemand het meer voor, en na een tijd herinnert niemand zich dat het ooit een keuze was.
Ik heb die zin vaak gehoord en ik heb hem zelf gezegd. Hij klinkt als ervaring, en daardoor hoor je moeilijk dat hij iets anders doet.
De slimste zet in het boek
Niccolò Machiavelli schreef De vorst als handleiding voor wie macht wil houden. De meest machiavellistische zet staat er niet in. Die zet bestaat uit de suggestie dat je naïef bent als je het boek leest en de mechanismen benoemt, want zo werkt macht nu eenmaal. Zie je het mechanisme, dan heb je het volgens die redenering blijkbaar niet begrepen. Daarmee is elke analyse bij voorbaat ontwapend. Degene die de zet doet, hoeft de analyse niet meer te weerleggen, want hij heeft die al kinderachtig verklaard.
Het naïviteitsverwijt is de zin waarmee een alternatief buiten serieuze overweging wordt gehouden, op grond van hoe de wereld nu eenmaal is. Het doet geen bewering die je kunt controleren, en het verschuift het gesprek van de zaak naar de volwassenheid van de spreker.
Wat ‘zo werkt het nu eenmaal’ produceert
De psycholoog Martin Seligman beschreef in de jaren zestig aangeleerde hulpeloosheid. Als je herhaaldelijk ervaart dat handelen geen verschil maakt, hou je op met handelen, ook als het later wel verschil zou maken. Het naïviteitsverwijt is de sociale versie, want hier leert een collega je dat handelen zinloos is, met een glimlach en in één zin.
De Britse cultuurcriticus Mark Fisher noemde het eindstadium in 2009 reflexieve impotentie, weten dat het niet deugt en niet geloven dat je iets kunt doen. Hij schreef over zijn studenten, maar het past ook op een redactie of een communicatieteam. Eerst zegt iemand nog dat het anders zou kunnen, en meteen erbij dat dat niet werkt. Daarna stelt niemand meer voor om het anders te doen, en uiteindelijk verdwijnt ook de herinnering dat er ooit een vraag was.
Hoe overtuigt een redactie zichzelf om mee te gaan?
Propaganda van buiten hoeft de redactie niet over te halen. Een politicus die een provocatie plaatst, hoeft de redactie niet te overtuigen dat ze erover moet schrijven. De redactie heeft zichzelf al overtuigd, jaren geleden, met de zin zo werkt het nu eenmaal. De Poolse dichter Czesław Miłosz beschreef in 1953 ketman. Hij bedoelde daarmee de cynische meegaandheid die begint als tactiek en overgaat in gedeeltelijk geloof, tot de grens tussen de twee verdwijnt. De collega die zegt dat het zo nu eenmaal werkt, meent het inmiddels. Dat maakt het zo moeilijk om tegen te spreken, want er is niemand die liegt.
Hoe hoor je het verschil tussen ervaring en het naïviteitsverwijt?
Het naïviteitsverwijt klinkt als ervaring, en ervaring heeft vaak gelijk. Als je tien jaar op een redactie zit, weet je dingen die een nieuwkomer niet weet, en sommige voorstellen zijn echt naïef. Let daarom op of er een alternatief tegenover wordt gezet, of alleen de onmogelijkheid van alternatieven. Ervaring zegt dat iets niet werkt en stelt iets anders voor. Het naïviteitsverwijt zegt dat niets werkt en dat je moet doen wat iedereen doet. Het eerste opent een gesprek en het tweede sluit het.
Ik heb er zelf belang bij om dit te schrijven, want ik ben vaak degene met het voorstel. Daarmee heeft de ervaren collega nog geen ongelijk, en toch doe ik mijn voorstel nog een keer.
Wat je ertegen zet
Met een beter argument kom je er niet, want het verwijt gaat niet over argumenten. Wat werkt is het kleine bewijs van het tegendeel. Je kunt één keer niet reageren en met cijfers laten zien wat er gebeurde. Of je houdt één keer de provocatie van de voorpagina en kijkt of de wereld verging. Meestal vergaat de wereld niet, en dan is de zin ‘zo werkt het nu eenmaal’ voor het eerst controleerbaar geworden.
Václav Havel schreef over de groenteboer die het bord ‘Proletariërs aller landen, verenigt u’ uit zijn etalage haalt. Het systeem valt daar niet van om, al ziet de buurman nu dat het bord een keuze was. En elke weigering maakt de volgende makkelijker. Op een redactie speelt die rol degene die één keer voorstelt het niet te doen en te kijken wat er gebeurt. Hij doet dat als experiment, en een experiment is moeilijker naïef te noemen dan een principe.
Iets kleins om te doen
Hoor je ‘zo werkt het nu eenmaal’, of wil je het zelf zeggen, vraag dan wat er zou gebeuren als we het één keer anders deden, met een meting erbij. Is het antwoord dat het rampzalig zou zijn, dan is de volgende vraag hoe we dat weten.
Laatst gecontroleerd: 24 oktober 2026.
Bronnen
- Niccolò Machiavelli, De vorst (Il Principe, 1532)
Veelgestelde vragen
Wat is het naïviteitsverwijt?
De zin waarmee een alternatief buiten serieuze overweging wordt gehouden, op grond van hoe de wereld nu eenmaal is. Over het alternatief zelf wordt niets gezegd. Het verschuift het gesprek van de zaak naar de volwassenheid van de spreker.
Wat heeft dit met aangeleerde hulpeloosheid te maken?
Martin Seligman beschreef dat je ophoudt met handelen als je herhaaldelijk ervaart dat het geen verschil maakt. Het naïviteitsverwijt is de sociale versie daarvan, want daar leert een collega je dat handelen zinloos is, met een glimlach en in één zin.
Hoe onderscheid je het van ervaring?
Ervaring zet een alternatief tegenover het voorstel, terwijl het naïviteitsverwijt zegt dat niets werkt. Het eerste opent een gesprek, het tweede sluit het.
Dit stuk hoort bij de Veldgids: begrippen en figuren van verwarring, een groeiend overzicht van begrippen, cases en praktijkstukken over verwarring.
Lees ook
