Wat is reflexieve impotentie? Weten dat het niet deugt en niets doen
Je weet dat het niet deugt. Je kunt het haarfijn uitleggen. En dat uitleggen voelt als iets doen. Mark Fisher gaf daar in 2009 een naam aan.
Bijgewerkt op
In het kort: reflexieve impotentie is de toestand waarin iemand weet dat iets niet deugt, weet dat hij dat weet, en door dat weten niet meer handelt. Mark Fisher beschreef het in 2009 in Capitalist Realism aan de hand van zijn studenten.
De Britse cultuurcriticus Mark Fisher gaf les en schreef in 2009 in Capitalist Realism over zijn studenten. Ze wisten wat er mis was met het systeem waarin ze straks zouden werken, en toch deden ze er niets mee. Fisher zag daarin geen apathie, want zijn studenten wisten alles. Hij noemde het reflexieve impotentie.
Wat is reflexieve impotentie?
Reflexieve impotentie is de toestand waarin iemand weet dat iets niet deugt, weet dat hij dat weet, en door dat weten niet meer handelt. Het inzicht neemt de plaats van de handeling in, want als je het systeem kunt analyseren, heb je het gevoel er al iets tegen gedaan te hebben. Volgens Fisher wisten zijn studenten wel dat er iets mis was, maar ook dat er niets aan te doen was, en dat weten werd een zelfvervullende voorspelling.
Bij gewone onmacht kan iemand iets niet. Bij reflexieve impotentie weet hij dat hij het niet kan, en is dat weten onderdeel van waarom hij het niet kan, zodat de analyse werkt als een slaapmiddel dat zichzelf voorschrijft.
Waarom reflexieve impotentie nu zo veel voorkomt
Reflexieve impotentie komt nu zo veel voor omdat kennis over wat er mis is nooit zo goedkoop was. Elke uitwas heeft een documentaire, elke machtsstructuur een uitlegvideo. In één avond kun je leren hoe je aandacht wordt verhandeld en hoe het algoritme je boos houdt, en daarna weet je het. Het platform heeft geen last van dat weten en heeft er zelfs baat bij, want de uitlegvideo is ook content.
De socioloog Zygmunt Bauman schreef in Liquid Modernity (2000) dat de moderne samenleving opvallend gastvrij is voor kritiek. Die laat kritiek toe zonder er zelf door te veranderen. Reflexieve impotentie is de persoonlijke kant daarvan. Iemand heeft de kritiek geconsumeerd, en consumeren voelt als deelnemen.
Wat is het verschil tussen reflexieve impotentie, apathie en cynisme?
Reflexieve impotentie lijkt op apathie. Een apathisch mens interesseert het niet, terwijl het een reflexief machteloos mens wel interesseert, want hij heeft de documentaire gezien en het boek gelezen. Je merkt het verschil als je vraagt waarom hij niets doet. De apathische haalt zijn schouders op. De reflexief machteloze legt het je uitvoerig uit, en de uitleg klopt.
De gelijkenis met cynisme is nog groter, alleen gelooft de cynicus dat het altijd zo geweest is. De reflexief machteloze gelooft dat het anders kan en dat hij het niet kan veranderen. Die gedachte is pijnlijker en zit daarom beter verborgen achter de analyse.
Ten slotte lijkt reflexieve impotentie op de terechte conclusie dat sommige dingen inderdaad te groot zijn voor één persoon. Alleen is de volgende stap dan een tweede persoon zoeken, in plaats van nog een analyse te maken.
Wat het doet met een groep
Een groep van reflexief machtelozen herken je aan een goed en scherp gesprek dat elke keer op hetzelfde punt eindigt. Iedereen gaat naar huis met het gevoel iets gedeeld te hebben, en er verandert niets, en de volgende keer is het gesprek weer goed. De analyse is een ritueel geworden dat de handeling vervangt. Voor mensen die belang hebben bij de status quo is zo’n groep een comfortabele tegenstander, want die weet alles en doet niets, en dat weten is ook nog te koop.
Hoe doorbreek je reflexieve impotentie?
Fisher zelf had geen recept. Er is wel een bescheiden omkering die werkt, en dat is de handeling vóór de analyse zetten in plaats van erna. Als je eerst wilt begrijpen en dan pas doen, kom je nooit aan doen toe, want het begrijpen wordt nooit af. Dus doe je eerst iets kleins, met iemand, en kijk je daarna wat je ervan begrijpt.
Dat kleine is bijna altijd hetzelfde, namelijk één ander mens en één ding dat je samen maakt of stopt. Het systeem verandert daar niet door, maar het breekt de lus waarin weten voldoende voelt. Een groep die één ding doet, voert minder slimme gesprekken dan een groep die alles weet, en is toch meer waard.
Iets kleins om te doen
Kies één ding waarvan je kunt uitleggen waarom het niet deugt, en waarover je die uitleg al vaker hebt gegeven. Zet de uitleg deze week één keer om in een handeling die kleiner is dan je analyse, zoals een mail of een gesprek met iemand die er ook zo over denkt. Let erop hoe ongemakkelijk het voelt om iets te doen wat kleiner is dan wat je weet, want in dat ongemak zit de reflexieve impotentie.
Bronnen
- Mark Fisher, Capitalist Realism: Is There No Alternative? (2009)
- Zygmunt Bauman, Liquid Modernity (2000)
Laatst gecontroleerd: 24 oktober 2026.
Veelgestelde vragen
Wat is reflexieve impotentie?
De toestand waarin iemand weet dat iets niet deugt, weet dat hij dat weet, en door dat weten niet meer handelt. Mark Fisher beschreef het in 2009 in Capitalist Realism aan de hand van zijn studenten.
Wat is het verschil met apathie en cynisme?
Een apathisch mens interesseert het niet, terwijl de reflexief machteloze de documentaire heeft gezien en het je kan uitleggen. De cynicus denkt dat het altijd zo was. De reflexief machteloze denkt dat het anders kan, en dat hij het niet kan veranderen.
Wat helpt ertegen?
Het helpt om de handeling vóór de analyse te zetten in plaats van erna. Je doet eerst iets kleins, met iemand, en kijkt daarna wat je ervan begrijpt. Een groep die één ding doet, is meer waard dan een groep die alles weet.
Dit stuk hoort bij de Veldgids: begrippen en figuren van verwarring, een groeiend overzicht van begrippen, cases en praktijkstukken over verwarring.
Lees ook
