Doomscrollen: waarom je niet kunt stoppen en wat stoppen echt betekent
Het lege gevoel na een avond scrollen is geen toeval. Over verdriet door ontwerp, de jacht op intensiteit en stilte als keuze.
Bijgewerkt op
In het kort: doomscrollen is het langdurig doorlezen van slecht nieuws en losse prikkels op een telefoon of scherm, zonder dat je er iets mee doet of beter van wordt. Het woord combineert doom, ondergang, met scrollen.
Het begint vaak met de vraag of er nog een bericht is binnengekomen. Daarna komen een overstroming, een ruzie tussen politici, een filmpje van een hond en meningen over een oorlog voorbij, en je duim blijft bewegen. Niets van wat je ziet, is prettig, en toch gaat de telefoon niet weg. Als het scherm eindelijk donker is, blijft een vlak, leeg gevoel over, en je bent niet uitgerust en ook niet beter geïnformeerd. Dat eindeloos doorlezen van slecht nieuws en losse prikkels, zonder dat het ergens toe leidt, heet doomscrollen.
Doomscrollen is ontworpen gedrag en heeft weinig met een karakterfout te maken. Blijf je scrollen, dan verlies je het van een omgeving die op dit gedrag is gebouwd, en van een cultuur die intensiteit hoger waardeert dan rust. Daarom heb je meer aan begrijpen wat je vasthoudt en wat stoppen werkelijk inhoudt dan aan jezelf meer discipline voorschrijven.
Waarom maakt doomscrollen verdrietig?
De Nederlandse mediatheoreticus Geert Lovink noemt de overheersende stemming online een lichte, vlakke droefheid. Hij spreekt van verdriet door ontwerp. Boosheid en blijdschap komen feller binnen, maar duren korter. De droefheid blijft hangen als het lege gevoel na het scrollen, en volgens hem hoort die stemming bij de werking van de platforms.
Lovink gebruikt daarvoor het woord platformnihilisme, het praktische gevoel dat niets lang de moeite van aandacht waard is. Daarmee verklaar je waarom je niet stopt als je iets gevonden hebt, en ook niet als je niets gevonden hebt. Zolang niets de moeite waard lijkt, is er ook geen reden om bij één bericht te blijven, en dan is de volgende veeg altijd aantrekkelijker dan het bericht dat er al staat.
De Franse filosoof Bernard Stiegler beschrijft wat die beweging met verlangen doet. Echt verlangen vraagt tijd, want je stelt je iets voor en werkt ernaartoe, en pas later volgt de vervulling. Platforms vervangen dat lange proces door een korte lus van prikkel en herhaling. Doomscrollen is die lus in zijn zuiverste vorm. Elke veeg belooft iets en levert te weinig op, en daardoor opent hij meteen de volgende belofte.
Hoe beloont een ervaringsmaatschappij intensiteit boven uitleg?
De omgeving verklaart niet alles. De Deense psycholoog Svend Brinkmann beschrijft een ervaringsmaatschappij, een cultuur waarin gevoel en intensiteit steeds zwaarder wegen. Hoe sterk iets binnenkomt, telt dan minstens zo veel als de vraag of het waar of nuttig is. Een feed vol rampen en ruzies levert een reeks sterke ervaringen die een rustige uitleg nooit kan bieden.
Onzekerheid voelt onaangenaam, en zorgvuldig onderzoek verlengt dat ongemak. Doomscrollen belooft stiekem een afronding, het idee dat je na nog één bericht weet hoe het zit. Die afronding komt niet, omdat de stroom daar niet op is gebouwd. Wat overblijft is een onrust die om een nieuwe prikkel vraagt, en zo voedt de jacht op intensiteit het gedrag dat je probeert te stoppen.
De Pools-Britse socioloog Zygmunt Bauman en zijn Canadese collega David Lyon beschrijven een omgeving waarin velen naar een kleine groep beroemdheden en politici kijken. Zij noemen dat het synopticon. Kijken wordt daarin een vorm van consumptie en deelname. Een publiek dat vooral volgt en reageert, maar weinig tijd krijgt om te oordelen, blijft gemakkelijk in de stroom hangen.
Wat doomscrollen met je oordeel doet
Een gewone werkdag zit vol kleine signalen. Een klantgesprek wordt achteraf met sterren beoordeeld, tijdens de lunch zie je collega’s die een promotie vieren en vrienden aan zee, en onderweg naar huis komen alarmerende nieuwsberichten binnen en een melding dat je schermtijd is gestegen. Geen enkel signaal is op zichzelf overweldigend, maar samen vertellen ze je de hele dag dat je sneller en beter moet presteren.
Als er ’s avonds dan een ingewikkeld politiek debat langskomt, ontbreekt de mentale ruimte. Je scant de kop en kiest de uitleg die het snelst vertrouwd voelt. Daarna gaat de telefoon weg met het gevoel dat alles je ontglipt. Op dat punt wordt vermoeidheid een publiek probleem, want als je uitgeput bent, heb je minder ruimte om bronnen te vergelijken of om samen met anderen betekenis op te bouwen.
Daarom leidt een avond scrollen ook zelden tot iets. De verontwaardiging die je oppikt, verdwijnt meestal in een repost of een reactie. Wat er daarna met die woede gebeurt, beschreef ik eerder in een repost is een thermometer, hij verandert de temperatuur niet. De stroom neemt de energie op en geeft er weinig voor terug.
Wat stoppen met doomscrollen werkelijk betekent
Een app die je schermtijd telt, helpt weinig, want zo’n teller is zelf weer een melding in dezelfde stroom. Stoppen betekent een ander tempo kiezen, en dat is een inhoudelijke keuze. Als je niet automatisch reageert, houd je aandacht over voor controle en voor de mensen om je heen. In stilte als politieke keuze werk ik uit waarom niet meedoen soms de sterkste reactie is.
De Amerikaanse filmmaker en kunstenaar David Lynch vergelijkt ideeën met vissen op verschillende dieptes. Kleine, reactieve ideeën drijven aan de oppervlakte, waar je ze makkelijk vangt en snel weer vergeet. De grote vissen, de ideeën die samenhang brengen, zwemmen dieper. Die bereik je volgens Lynch door stilte en concentratie en door afstand te nemen van de druk om direct te produceren, en met doomscrollen blijf je per definitie aan de oppervlakte.
Stilte herstelt de mogelijkheid om dieper te denken, al levert dat niet automatisch goede ideeën op. Stoppen lukt beter als het geen beroep doet op wilskracht alleen. Een actiegroep kan bijvoorbeeld afspreken dat bij een plotselinge beschuldiging online eerst vierentwintig uur niemand reageert. In die tijd kan iemand de bron zoeken en een ander de betrokkene bellen, en zo wordt terughoudendheid een gezamenlijke werkwijze.
Zo’n afspraak kun je ook thuis maken, met een huisgenoot of met jezelf, bijvoorbeeld dat wat ’s avonds laat binnenkomt tot de ochtend wacht. Het nieuws is er ’s ochtends nog steeds, en dan heb je genoeg ruimte om te beoordelen wat het waard is.
Veelgestelde vragen
Wat is doomscrollen precies?
Doomscrollen is het langdurig doorlezen van slecht nieuws en losse prikkels op een telefoon of scherm, zonder dat je er iets mee doet of beter van wordt. Het woord combineert doom, ondergang, met scrollen. Het gedrag voelt als een persoonlijke zwakte, maar sluit aan op de manier waarop feeds zijn ontworpen om aandacht vast te houden.
Waarom voel je je leeg na het doomscrollen?
De mediatheoreticus Geert Lovink beschrijft de overheersende stemming online als een vlakke, lichte droefheid die hoort bij het ontwerp van platforms. Feeds vervangen het langzame proces van verlangen door een korte lus van prikkel en herhaling. Elke veeg belooft iets en levert te weinig op. Die onvervulde beloftes stapelen zich op tot het lege gevoel dat je na het scrollen herkent.
Helpt een schermtijd-app tegen doomscrollen?
Een teller maakt het gedrag zichtbaar, maar verandert het tempo niet en is zelf weer een melding in dezelfde stroom. Wat beter werkt, is een afspraak die niet op wilskracht leunt, zoals een vast moment waarop de telefoon weggaat of de regel dat opwindend nieuws tot de ochtend wacht. Zulke afspraken werken beter als je ze met anderen deelt dan als je ze alleen maakt.
