Hannah Arendt over waarheid en propaganda: drie ideeën die verwarring verklaren
'Dat is jouw waarheid, ik heb de mijne.' Met Arendt zie je wat er op dat moment verdwijnt uit een gesprek, en wat de aanvaller nooit kan maken.
Bijgewerkt op
In het kort: Hannah Arendt (1906–1975) was een Duits-Amerikaanse politieke denker. In The Human Condition (1958) onderscheidt zij arbeiden, werken en handelen als verschillende menselijke activiteiten.
Een gesprek over een nieuwsbericht kan vastlopen op één zin. De een heeft het rapport gelezen, de ander een video gezien die het rapport wil ontmaskeren, en dan zegt iemand: “Dat is jouw waarheid. Ik heb de mijne.” Daarmee is het gesprek klaar, al is niemand overtuigd. Wat overblijft is de vraag of er nog een werkelijkheid bestaat waarover je het samen oneens kunt zijn.
Hannah Arendt dacht over die vraag na. De Duits-Amerikaanse politieke denker (1906–1975) beschreef hoe politieke leugens meer kunnen beschadigen dan één feit, omdat ze het gedeelde feitenbestand zelf kunnen aantasten. Drie van haar ideeën verklaren waarom verwarring vandaag zo goed werkt en waar die toch op stuit. Feiten hebben getuigen nodig, een gedeelde wereld bestaat uit wat langer meegaat dan het moment, en mensen kunnen altijd iets nieuws beginnen.
Wie Hannah Arendt was
Arendt schreef in The Human Condition (1958) over wat mensen doen wanneer zij arbeiden, werken en handelen. In 1971 publiceerde zij Lying in Politics, een essay over de Pentagon Papers, de interne Amerikaanse overheidsdocumenten over de oorlog in Vietnam. Zij las die documenten als een casus over de verhouding tussen macht en feiten. Haar vragen zijn sindsdien eerder dringender dan ouder geworden.
Feiten bestaan alleen dankzij getuigen en archieven
Arendt onderscheidt in haar analyse van de Pentagon Papers twee soorten bedriegers. De ouderwetse leugenaar kent de waarheid en verbergt die. Hij heeft de werkelijkheid nodig om zijn leugen geloofwaardig te houden. De moderne beeldmaker gaat verder. Hij bouwt een alternatieve werkelijkheid die de plaats van de feiten inneemt en zo dicht bij de echte ligt dat het verschil vervaagt.
Wat dat tweede type doet, noemt Arendt defactualisering. Politiek raakt dan los van een controleerbaar feitenbestand. Haar scherpste observatie gaat over wat feiten in het openbaar overeind houdt. Een feit bestaat publiek alleen dankzij getuigen, herinneringen, archieven en instellingen. Als je die basis afbreekt, maak je een onware bewering geloofwaardiger en wordt het tegelijk moeilijker om samen vast te stellen wat er is gebeurd.
Iemand die “mijn waarheid” zegt, vertelt geen leugen. Hij haalt het rapport en het archief uit het gesprek, en daarmee wordt elke feitelijke vraag een kwestie van smaak.
Voor Arendt is de leugen een middel en het verdwijnen van de gedeelde controle het doel. De Amerikaanse moraalfilosoof Harry Frankfurt beschrijft een verwante houding als onverschilligheid voor waarheid. Dat werk ik uit in een stuk over het verschil tussen nepnieuws, desinformatie en misinformatie.
Een gedeelde wereld bestaat uit wat langer meegaat
Het tweede idee komt uit The Human Condition. Arendt onderscheidt arbeid, die in terugkerende behoeften voorziet, van werk, dat duurzame objecten voortbrengt, en van handelen, waarin mensen samen iets onverwachts beginnen. Uit werk en handelen ontstaat volgens haar een gedeelde wereld van dingen en instellingen die langer meegaan dan het moment waarop ze worden gebruikt. Een tafel en een wet horen daarbij, en ook een archief of een vereniging.
Die wereld is de plek waar mensen zich samen kunnen oriënteren. Die biedt vaste punten waar een meningsverschil omheen kan draaien. Verwarring heeft er belang bij dat die punten verdwijnen, want zonder gedeelde vaste punten kun je ook niet samen vaststellen wat er klopt. Daarom werkt defactualisering het best in een omgeving waar weinig lang meegaat.
De contentcultuur is zo’n omgeving. Een boek, een kunstwerk of een publieke daad wordt daar behandeld als iets dat kort wordt gebruikt en meteen moet worden vervangen. Scrollen, reageren en vergeten nemen de plaats in van maken en deelnemen. Als alles vluchtige content wordt, verdwijnen de vaste punten waaraan mensen zich samen konden oriënteren. Waarom dat containerbegrip zo succesvol werd, beschreef ik eerder in een stuk over wat content eigenlijk is.
Mensen kunnen altijd iets nieuws beginnen
Het derde idee is het meest hoopvolle en tegelijk het meest praktische. Het menselijke vermogen om iets te beginnen dat niet volledig uit het voorafgaande volgt, noemt Arendt nataliteit. Ieder mens kan een ritueel of een gebruiksvoorwerp beginnen, en ook een nieuw verband tussen mensen. Georganiseerde verwarring kan dat vermogen hinderen en beschadigen, maar nooit overnemen.
Arendt merkt op dat liegen zelf al een daad van verbeelding is. De leugenaar moet zich een andere wereld voorstellen om die te kunnen presenteren. De beeldmaker gebruikt dezelfde verbeelding om een hele schijnwerkelijkheid te bouwen. Daaruit volgt dat aanvaller en verdediger over dezelfde basisvaardigheid beschikken. De een zet die in voor manipulatie, de ander om betekenis te geven.
Hier keert de ongelijkheid tussen aanvaller en verdediger om. Afbreken gaat sneller en goedkoper dan opbouwen, en dat nadeel verdwijnt niet. Toch kan verwarring zelf geen muziek of maaltijd voortbrengen, en ook geen school of publieke plaats die mensen kunnen gebruiken en onderhouden. Verwarring blijft afhankelijk van de initiatieven en gedeelde werelden die erdoor worden verstoord. Hoe propaganda van overtuigen naar verwarren verschoof, beschrijf ik in een uitgebreider stuk over wat propaganda is.
Wat je met Arendt anders ziet
Met Arendt in gedachten klinkt “dat is jouw waarheid” anders, want op dat moment verliest een gesprek zijn getuigen. Het antwoord hoeft dan geen betere factcheck te zijn. Je kunt ook voorstellen om samen het rapport te openen en de video naast de bron te leggen, en afspreken dat je volgende maand terugkomt op wat nog onduidelijk is.
Zo’n afspraak is klein, maar hij brengt een vast punt terug in een gesprek dat er geen meer had. Elk initiatief dat langer meegaat dan de nieuwscyclus bevestigt op kleine schaal dat de wereld nog begrijpelijk is en dat gezamenlijke betekenis mogelijk blijft, ook al is zo’n begin kwetsbaar en makkelijk te storen.
Bronnen
- Hannah Arendt, The Human Condition (1958)
Veelgestelde vragen
Wie was Hannah Arendt?
Hannah Arendt (1906–1975) was een Duits-Amerikaanse politieke denker. In The Human Condition (1958) onderscheidt zij arbeiden, werken en handelen als verschillende menselijke activiteiten. In haar essay Lying in Politics (1971), over de Pentagon Papers, onderzoekt zij hoe politieke leugens het gedeelde feitenbestand van een samenleving kunnen aantasten.
Wat bedoelt Arendt met defactualisering?
Defactualisering is het proces waarin politiek loskomt van een controleerbaar feitenbestand. Het gaat verder dan één leugen. Feiten bestaan publiek dankzij getuigen en herinneringen en dankzij archieven en instellingen. Een aanval op die basis maakt onware beweringen geloofwaardiger en maakt het tegelijk moeilijker om samen vast te stellen wat er is gebeurd. De moderne beeldmaker bouwt zo een alternatieve werkelijkheid.
Wat is nataliteit bij Hannah Arendt?
Nataliteit is bij Arendt het menselijke vermogen om iets nieuws te beginnen dat niet volledig uit het voorafgaande volgt. Dat kan een instelling zijn of een ritueel, maar ook een verband tussen mensen. Zij beschouwt dat vermogen als een basisvoorwaarde van het menselijk bestaan. Georganiseerde verwarring kan nieuwe beginnen hinderen, maar blijft zelf afhankelijk van wat anderen tot stand brengen.
