Mediawijsheid is zwemles tijdens een overstroming: nodig, maar niet genoeg
Een klas leert nepfoto's herkennen en opent om half vier dezelfde feed. Over Habermas' drie wegen en de plekken die na de les blijven bestaan.
Bijgewerkt op
In het kort: mediawijsheid is het geheel van kennis, vaardigheden en houding waarmee iemand media bewust en kritisch kan gebruiken. Daaronder vallen bronnen beoordelen en beelden of video’s controleren, maar ook begrijpen hoe platforms berichten rangschikken en zelf verantwoord publiceren.
In een les mediawijsheid laat een docent bijvoorbeeld een foto zien van een overstroomde straat en vraagt wie weet of die echt is. Een leerling zoekt het beeld terug via een zoekmachine, een ander kijkt naar de schaduwen. Aan het eind van de les kunnen de leerlingen uitleggen hoe je een bron controleert en waarom een account zonder naam verdacht is. Na school gaan de telefoons weer aan, en de feed die hen opwacht, is niet veranderd en ook niet trager geworden.
Die les is mediawijsheid, het geheel van kennis en vaardigheden waarmee iemand media bewust en kritisch kan gebruiken, van bronnen beoordelen tot begrijpen hoe een platform zijn keuzes maakt. Het is waardevol werk. Mijn stelling is dat het tegelijk zwemles tijdens een overstroming is. Het houdt mensen overeind in het water en het doet niets aan de oorzaak van het water.
Wat mediawijsheid is en wat het kan
Zwemles helpt wel degelijk. Iemand die weet dat een beeld gegenereerd kan zijn, deelt het minder snel. Iemand die begrijpt dat een platform berichten rangschikt op de kans dat je blijft kijken, leest zijn eigen woede anders. Die kennis beschermt en is ongelijk verdeeld. Scholen en bibliotheken die zulke kennis aanbieden, verkleinen dus een echt verschil tussen mensen.
De grens zit in de schaal van het probleem. Mediawijsheid richt zich op de denkvaardigheden van een individu. De krachten waartegen die vaardigheden moeten beschermen, zijn structureel. Er is een platformeconomie die verdient aan aandacht, en verwarring kost bijna niets om te produceren. Een leerling kan een nepfoto leren herkennen, en toch niet voorkomen dat er morgen tienduizend nieuwe zijn. Waarom herkennen op den duur de verkeerde vraag wordt, staat in deepfakes: het probleem is niet herkennen.
Waarom zwemles de overstroming niet stopt
Het sterkste argument tegen mediawijsheid als hoofdverdediging komt van goed geïnformeerde mensen zelf, want ook zij raken uitgeput. Een professional die zich degelijk heeft ingelezen, mompelt soms ‘ik ben geen expert’, omdat de energie ontbreekt om haar kennis te verdedigen tegen een muur van strategische onzin. Ik noem dat waarheidsmoeheid, en het treft vooral de mensen die al uren zwemmen.
De aanvaller heeft daar voordeel bij. Hij hoeft niemand te overtuigen, want volume en volharding zijn genoeg. Mensen hoeven hem niet te geloven, zolang zij maar ophouden te geloven dat waarheidsvinding de moeite waard is. Tegen die tactiek helpt een betere zwemslag maar beperkt. Hoe die uitputting werkt, beschrijf ik in wat waarheidsmoeheid is en hoe je het herkent.
Mediawijsheid draagt ook een stille aanname mee, namelijk dat het probleem bij de ontvanger zit. Als mensen maar beter zouden kijken, zou verwarring geen vat krijgen. Die aanname legt de verantwoordelijkheid bij degene met de minste macht over het systeem. De leerling krijgt huiswerk en het platform krijgt niets. Hetzelfde patroon zie je bij factchecks, die een bewering corrigeren en de omgeving laten zoals die is. Dat werk ik uit in waarom factchecken niet genoeg is.
Habermas’ drie wegen: vaardigheden, regels en eigen plekken
De Duitse filosoof Jürgen Habermas noemt drie wegen om de democratische publieke ruimte te herstellen. Burgers hebben vaardigheden nodig om informatie te beoordelen en goed te overleggen. Platforms moeten democratisch worden gereguleerd. En er moeten niet-commerciële media en ontmoetingsplaatsen worden opgebouwd, buiten de directe invloed van platforms.
Mediawijsheid is de eerste weg, en niet meer dan dat. De tweede weg, regulering, ligt buiten het bereik van een school of bibliotheek. De derde weg ligt wel binnen dat bereik en krijgt in de praktijk de minste aandacht. Die derde weg verplaatst de inspanning van repareren binnen het bestaande systeem naar het bouwen van iets wat volgens andere regels werkt.
Habermas stelt in Een nieuwe structuurverandering van het publieke domein de vraag hoe lang het heeft geduurd tot iedereen kon lezen. Ik lees die vraag als een herinnering aan schaal. Lezen verspreidde zich over generaties en vroeg scholen, bibliotheken en drukkerijen die er eerst niet waren. Een vaardigheid verspreidt zich pas wanneer er plekken zijn om die te oefenen en te onderhouden, zoals zwemles een zwembad nodig heeft.
Wat scholen, bibliotheken en organisaties daarnaast kunnen doen
De derde weg begint klein. Een klas kan na de les over bronnen bijvoorbeeld een maand lang samen een Wikipedia-pagina over de eigen wijk bijhouden. Dan ontdekken de leerlingen hoe een kennisomgeving werkt die niet rond advertenties is gebouwd. Er zijn bewerkingsgeschiedenissen en overlegpagina’s, en er zijn regels over bronnen en procedures voor onenigheid. Zo oefenen ze het beheren van gedeelde kennis, en die vaardigheid nemen ze mee naar elke andere omgeving.
Wikipedia is daarbij geen ideaal, want er zijn felle conflicten en grote verschillen tussen ervaren redacteuren en nieuwkomers. Alleen wordt een geschil er op een andere manier behandeld. Bronregels en openbare overlegpagina’s richten het conflict op gezamenlijk beheer in plaats van op bereik of langer schermgebruik.
Een bibliotheek kan hetzelfde doen met een leesgroep die elke maand terugkomt en vaste afspraken heeft. De inleider bereidt vragen voor, en iedereen sluit af met wat nog onduidelijk is. Zulke afspraken maken ruimte voor twijfel en zorgen dat een gedachte later kan worden hervat. Na verloop van tijd ontstaat zo een plek waar mensen van mening verschillen en toch terugkomen.
Voor organisaties betekent de derde weg digitale systeemkennis. Je weet dan van welke technische laag je afhankelijk bent en waar je keuzevrijheid wilt bewaren. Een buurtvereniging kan een berichtenapp gebruiken om af te spreken en het gesprek zelf buiten het platform houden. Een coöperatie kan een eigen archief beheren. Autonomie ontstaat uit een reeks bewuste keuzes over afhankelijkheid, en daarvoor hoef je niet volledig offline te gaan.
De Amerikaanse kunstenaar Theaster Gates laat zien hoe ver dat kan gaan. In Chicago maakte hij van een verlaten bankgebouw, gekocht voor één dollar, een cultureel centrum met bibliotheek, archief en luisterruimte. Zo krijgt een gemeenschap een adres waar ze haar eigen geheugen beheert. De schaal is groot en het beheer kostbaar, maar het principe is hetzelfde als bij de leesgroep, want ook hier gaat het om een plek die er over vijf jaar nog is.
De les over bronnen blijft nodig. Een school kan er een tweede les naast zetten, waarin de klas iets bouwt wat blijft bestaan.
Meer begrippen, cases en praktijkstukken over verwarring staan in de Veldgids: begrippen en figuren van verwarring.
Veelgestelde vragen
Wat is mediawijsheid?
Mediawijsheid is het geheel van kennis, vaardigheden en houding waarmee iemand media bewust en kritisch kan gebruiken. Daaronder vallen bronnen beoordelen en beelden of video’s controleren, maar ook begrijpen hoe platforms berichten rangschikken en zelf verantwoord publiceren. Scholen en bibliotheken bieden die vaardigheden aan omdat ze mensen beschermen tegen misleiding en omdat ze ongelijk verdeeld zijn.
Waarom is mediawijsheid niet genoeg?
Mediawijsheid richt zich op de vaardigheden van een individu, terwijl het probleem structureel is, want platforms verdienen aan aandacht en verwarring is bijna gratis te produceren. Ook goed geïnformeerde mensen raken uitgeput. Volgens Jürgen Habermas is het aanleren van vaardigheden één van drie wegen. Regulering van platforms en het bouwen van niet-commerciële plekken zijn de andere twee.
Wat kan een school of bibliotheek doen naast mediawijsheid?
Plekken bouwen waar gedeelde kennis wordt beheerd volgens andere regels dan die van een feed. Denk aan een klas die samen een Wikipedia-pagina bijhoudt, een leesgroep met vaste afspraken die maandelijks terugkomt, of een eigen archief dat over vijf jaar nog bestaat. Zulke plekken oefenen het gezamenlijk beoordelen van informatie in plaats van alleen het individuele herkennen van onzin.
