Wat waarheidsmoeheid is en waarom zij zo goedkoop te produceren is
Een goed ingelezen collega zwijgt in de vergadering. Over de uitputting die moderne propaganda bewust produceert en wat zij niet kan.
Bijgewerkt op
In het kort: waarheidsmoeheid is de geleidelijke afbraak van ons vermogen en onze bereidheid om waarheid van ruis te onderscheiden. Die ontstaat wanneer tegenstrijdige beweringen het informatieveld vullen, zodat beoordelen steeds meer energie kost.
Een collega heeft zich de avond voor een vergadering ingelezen, in het rapport, in kritische analyses en in een lange discussie waarin iedereen een andere bron aanhaalde. Ze weet er meer van dan de rest aan tafel. Als iemand dan stellig iets zegt wat niet klopt, opent ze haar mond, aarzelt en zegt dat ze natuurlijk geen expert is. Het gesprek gaat verder. Thuis wist ze het antwoord nog, maar aan tafel mist ze de energie om die kennis te verdedigen.
Ik noem dat gevoel waarheidsmoeheid, de geleidelijke afbraak van ons vermogen én onze bereidheid om waarheid van ruis te onderscheiden. Die vermoeidheid is het beoogde resultaat van een vorm van propaganda die je niet wil overtuigen en wil dat je ophoudt met proberen.
Wat waarheidsmoeheid is en waar zij vandaan komt
Het grootste deel van de twintigste eeuw probeerde propaganda mensen van iets te overtuigen. De propagandist had een boodschap en wilde je van positie A naar positie B bewegen. Daarvoor loog en verdraaide hij, maar binnen een gedeeld veld, want er was een publiek dat hij wilde bereiken en een werkelijkheid waarmee hij concurreerde. Hij speelde het waarheidsspel dus vals, maar hij speelde het wel.
De invloedrijkste propaganda van nu probeert je vaak niets bepaalds te laten geloven. De bedoeling is dat je twijfelt of betrouwbaar weten nog mogelijk is. Tegenstrijdige beweringen vullen het informatieveld, zodat beoordelen steeds meer energie kost. Het doel is verlamming, en waarheidsmoeheid is de toestand waarin die verlamming is ingetreden. Mensen hebben dan steeds minder energie om waarheid van onzin te onderscheiden en komen uiteindelijk helemaal niet meer tot een conclusie. Het verschil tussen overtuigen en verwarren is daarmee het verschil tussen oude en nieuwe propaganda.
Hoe je waarheidsmoeheid herkent
Waarheidsmoeheid is zelden luid. Je ziet het bij vier soorten mensen die je waarschijnlijk kent.
- De persoon die zegt dat je niemand meer kunt vertrouwen. Het lijkt op scepsis, maar er spreekt vooral moede overgave uit. Als je niemand meer vertrouwt, hoef je ook niets meer te controleren.
- De kiezer die afhaakt omdat een geïnformeerde mening buiten bereik lijkt. Elke poging om het uit te zoeken eindigt in tegenstrijdigheden.
- De professional die zich degelijk heeft ingelezen en toch mompelt dat zij geen expert is. De kennis is er wel. De energie om die kennis te verdedigen tegen een muur van strategische onzin ontbreekt.
- De ouder die het gesprek over de wereld aan tafel uit de weg gaat, moe van de strijd die er telkens op volgt.
In alle vier de gevallen is er geen leugen geloofd, en daarin verschilt waarheidsmoeheid van misleiding. Deze mensen zijn gestopt met geloven dat waarheidsvinding de moeite waard is. Het zijn ook vaak de goed geïnformeerde en betrokken mensen die uitgeput raken, omdat zij beseffen hoeveel inspanning een zorgvuldig oordeel vraagt.
Waarom waarheidsmoeheid goedkoop te produceren is
Een aanvaller heeft voor waarheidsmoeheid geen overtuigend verhaal of geloofwaardigheid nodig. Volume en volharding volstaan. Steve Bannon, voormalig strateeg van Trump, noemde de simpelste techniek ‘flood the zone with shit’. De uitdrukking is grof, maar de rekensom erachter is eenvoudig. Bij zeventien verklaringen voor één gebeurtenis moet elke verklaring apart worden onderzocht. De verdediger van de waarheid doet zeventien keer zoveel werk als degene die verwarring zaait.
Op een verkiezingsavond kan dat zo gaan. Er verschijnt een bericht dat een stembureau dozen met biljetten heeft laten verdwijnen. Even later zou een telmachine zijn gehackt. Daarna circuleren foto’s van een rij kiezers uit een andere stad, een verkeerd gelezen opkomstgrafiek en een video waarin iemand buiten beeld roept dat waarnemers zijn weggestuurd. Aan het eind van de avond liggen er zoveel onderling strijdige beschuldigingen dat ze onmogelijk allemaal waar kunnen zijn, en toch vraagt elk bericht aandacht.
Delen kost seconden. Controleren vraagt telefoontjes naar het stembureau, vergelijking met originele beelden en soms uren wachten op een proces-verbaal. Tegen de tijd dat één verhaal is opgehelderd, zijn de andere alweer doorgestuurd. Voor de kijker blijft de indruk hangen dat er iets niet klopt, en daar mikt de overstroming op. Zorgvuldige controle voelt dan traag en machteloos, en één overtuigende leugen is overbodig geworden.
De vergiftiging van de Russische oud-spion Sergei Skripal in Salisbury in 2018 laat zien hoe dat in het echt gaat. Binnen enkele dagen na de aanval met het zenuwgif novitsjok circuleerden tientallen alternatieve verklaringen. Het zou een Britse operatie zijn geweest, het gif zou niet bestaan of uit een ander land komen, Skripals dochter zou het per ongeluk hebben meegenomen, of er was helemaal geen vergiftiging. De tegenstrijdigheid deed er weinig toe, want de verspreiding volstond om het echte onderzoek te bedelven onder losse verhalen die elk apart weerlegd moesten worden. Een factcheck wint dat spel niet, omdat het spel op uitputting is ontworpen.
Een oud ritme in een nieuwe omgeving
De Florentijnse politieke denker Niccolò Machiavelli begreep de economie van deze tactiek al. In De vorst adviseerde hij noodzakelijke wreedheden in één keer te plegen en gunsten geleidelijk uit te delen. In de informatieomgeving verschijnt hetzelfde ritme. Schandalen en aankondigingen komen in clusters, zodat het ene het andere verdringt voordat verantwoording mogelijk is. Tegen de tijd dat mensen één kwestie hebben verwerkt, vragen er alweer drie om aandacht.
De Nederlands-Amerikaanse psychiater Joost Meerloo beschreef in De verkrachting van de geest (1956) hoe totalitaire hersenspoeling werkte: herhaling, isolatie, emotionele manipulatie en het overspoelen van mensen met tegenstrijdige informatie tot zij passief en ontvankelijk werden. Bij Meerloo dienden die technieken om mensen iets aan te praten, bijvoorbeeld een gevangene die moest bekennen. Nu worden dezelfde middelen gebruikt met het omgekeerde doel, namelijk het vermogen om ergens in te geloven te ondermijnen.
Afbreken kost dus minder dan opbouwen, en uitputting is makkelijker te veroorzaken dan begrip. Veel analyses eindigen hier en laten de lezer achter met de vraag of verzet nog mogelijk is, terwijl die twijfel zelf al een vorm van waarheidsmoeheid is.
Wat waarheidsmoeheid niet kan
De aanvaller kan afbreken, alleen kan hij niets nieuws beginnen. Verwarring verdeelt mensen en tast vertrouwen aan, maar er komt geen muziek, gemeenschap of instelling uit voort. Die moeten mensen zelf maken en onderhouden. De Duits-Amerikaanse politieke denker Hannah Arendt noemde het menselijke vermogen om iets nieuws te beginnen nataliteit. Georganiseerde verwarring kan dat vermogen hinderen, maar de aanvaller kan het nooit overnemen. Hij blijft afhankelijk van de initiatieven en gedeelde werelden die hij probeert te verstoren.
Hier zit een tweede asymmetrie, die de andere kant op werkt. Afbreken gaat sneller dan opbouwen, terwijl alleen mensen opnieuw kunnen beginnen. Om waarheidsmoeheid tegen te gaan, hoef je dus niet elke beschuldiging van die verkiezingsavond te weerleggen. Het helpt meer om de plekken te onderhouden waar mensen samen kunnen vaststellen wat er is gebeurd, zoals een redactie met tijd, een stembureau dat zijn proces-verbaal publiceert of een vereniging waar leden elkaar nog in de ogen kijken. Niet reageren op elke provocatie hoort daar ook bij.
Zo’n plek kan ook een gewone vergadering zijn. Als je je ergens in hebt ingelezen, zeg dan wat je weet en noem de bron erbij, ook als je geen expert bent.
Bronnen
- Niccolò Machiavelli, De vorst (Il Principe, 1532)
Veelgestelde vragen
Wat is waarheidsmoeheid?
Waarheidsmoeheid is de geleidelijke afbraak van ons vermogen en onze bereidheid om waarheid van ruis te onderscheiden. Die ontstaat wanneer tegenstrijdige beweringen het informatieveld vullen, zodat beoordelen steeds meer energie kost. Mensen houden dan op te geloven dat waarheidsvinding de moeite waard is, zonder dat ze een bepaalde leugen geloven.
Hoe verschilt waarheidsmoeheid van desinformatie?
Desinformatie wil je iets onwaars laten geloven. Waarheidsmoeheid is het resultaat van propaganda die je niets bepaalds wil laten geloven, maar je laat twijfelen of betrouwbaar weten nog mogelijk is. Bij desinformatie is iemand misleid. Bij waarheidsmoeheid is iemand gestopt met proberen, vaak omdat hij goed geïnformeerd is en weet hoeveel werk een oordeel kost.
Waarom is waarheidsmoeheid zo makkelijk te veroorzaken?
Omdat afbreken minder kost dan opbouwen. Een bericht delen kost seconden, het controleren ervan uren. Een aanvaller die zeventien tegenstrijdige verklaringen verspreidt, dwingt anderen zeventien keer zoveel werk te doen. Een overtuigend verhaal of geloofwaardigheid is daarvoor niet nodig, want volume en volharding volstaan. De overstroming hoeft alleen de indruk te wekken dat er iets niet klopt.
Lees ook
