Zeventien verklaringen: waarom tegenstrijdige verhalen geen zwakte zijn
Een leugenaar kiest één verhaal en verdedigt het. Wie verwarring wil, kiest er zeventien die elkaar tegenspreken, en hoeft er geen enkele te winnen.
Bijgewerkt op
In het kort: een propagandist verspreidt tegenstrijdige verklaringen omdat elke verklaring apart onderzocht moet worden. Een verklaring bedenken kost een minuut, en het weerleggen ervan een dag. Een leugenaar kiest één verhaal. Een propagandist die zeventien verhalen verspreidt, wil vooral dat je ophoudt met beoordelen.
In maart 2018 werden in Salisbury een voormalige agent en zijn dochter vergiftigd op een bankje gevonden. In de weken daarna kwam de Russische berichtgeving met de ene verklaring na de andere. Het was volgens die berichten een Britse operatie, het gif bestond niet, de dochter had het zelf meegenomen, er was helemaal geen vergiftiging, en de twee verdachten waren toeristen die voor de kathedraal kwamen. De verklaringen spraken elkaar tegen, en dat hoorde bij de opzet van de campagne.
Op een kiosk zou dat eruitzien als zeventien kranten met op elke voorpagina dezelfde foto van het bankje en boven elke foto een andere kop. Een lezer die ervoor staat, koopt niets, want hij weet niet meer wat hij zou kopen.
Waarom een leugenaar dit niet zou doen
Een leugenaar kiest één verhaal. Hij moet wel, want hij wil dat je iets gelooft, en je kunt niet zeventien dingen tegelijk geloven. De filosoof Harry Frankfurt schreef in 1986 dat de leugenaar de waarheid in zekere zin respecteert, want hij moet die kennen om eromheen te kunnen. De bullshitter, zijn tegenhanger, is onverschillig voor de waarheid en spreekt op effect.
Zeventien verklaringen zijn bullshit in Frankfurts zin, maar met een extra laag. Ze hoeven niet geloofd te worden, want ze zijn bedoeld om elk apart onderzocht te worden. Iemand die de waarheid wil vaststellen, moet zeventien keer werk doen, terwijl de bedenker het één keer deed. Steve Bannon noemde deze aanpak flood the zone, het speelveld overspoelen zodat niemand meer weet waar de bal is.
Waarom kost weerleggen meer dan verzinnen?
Weerleggen kost meer omdat je elke verklaring moet uitzoeken, terwijl het bedenken ervan een minuut kost. Een onderzoeker is met één verklaring een dag bezig, soms een week. Bij zeventien verklaringen is de verdediger maanden bezig, en tegen die tijd zijn er nieuwe. Niemand hoeft de zeventiende verklaring te geloven, want het volstaat dat het publiek na een maand, gevraagd wat er in Salisbury gebeurd is, de schouders ophaalt.
Hannah Arendt schreef in 1971 over defactualisering, politiek die loskomt van een controleerbaar feitenbestand. Feiten bestaan publiek alleen dankzij getuigen, archieven en instellingen die ze vasthouden. Zeventien verklaringen vallen niet het feit aan, maar het vermogen van het publiek om nog in feiten te geloven.
Waarom keerde dezelfde vorm terug bij Navalny?
Twee jaar later, in augustus 2020, werd Aleksej Navalny vergiftigd. De verklaringen kwamen in dezelfde vorm: er was geen gif, het was een Duits complot, hij had het zelf ingenomen, hij was te laat vervoerd, de Duitsers hadden het toegevoegd. In het beeld van de kiosk is het dezelfde foto met nieuwe koppen. Doordat de vorm terugkeert, los van de inhoud, kun je hem herkennen. Je hoeft de zeventiende verklaring niet te lezen om te weten wat er gebeurt, want tellen is genoeg.
Hoe onderscheid je echte onzekerheid na een ramp van bewuste verwarring?
Je onderscheidt echte onzekerheid van bewuste verwarring aan wat er daarna met de verklaringen gebeurt, want in het begin lijken ze op elkaar. In de eerste uren na een ramp circuleren altijd meerdere verklaringen, ook bij de zorgvuldigste media, en dat hoort zo. Na de ramp met MH17 in juli 2014 verschenen in Nederland in de eerste dagen tientallen verklaringen. Die werden binnen een week ingetrokken of gecorrigeerd toen er meer bekend werd. De Russische verklaringen bleven jarenlang allemaal naast elkaar staan.
Een redactie trekt een verklaring in als die niet klopt. Een propagandist doet dat nooit, want intrekken zou betekenen dat er één verhaal overblijft, en één verhaal kun je weerleggen.
Hoe reageer je op een stroom tegenstrijdige verklaringen?
Je reageert het best door de vorm zelf te benoemen, in één stuk dat blijft staan. Elke verklaring afzonderlijk bestrijden is het werk waartoe de vorm je uitnodigt, en dat werk is nooit af. In dat ene stuk staan de zeventien verklaringen, wat vaststaat en wat niet, en hoeveel ervan zijn ingetrokken, wat bij Salisbury neerkomt op nul. Dat stuk kost een dag en hoeft niet elke week opnieuw.
Het Joint Investigation Team deed bij MH17 iets vergelijkbaars, in acht jaar tijd. Het liet de verklaringen voor wat ze waren en bouwde één dossier dat in november 2022 voor de rechtbank overeind bleef.
Dat ene stuk bereikt alleen niet iedereen die de zeventien koppen zag, en ik weet niet hoe je dat oplost. Het staat wel klaar voor wie het later zoekt.
Iets kleins om te doen
Een lijstje met de datum erbij helpt al als je bij één gebeurtenis meer dan drie verklaringen ziet. Kijk een week later welke zijn ingetrokken. Een paar ingetrokken verklaringen passen bij gewone onzekerheid, en bij Salisbury was dat aantal nul.
Laatst gecontroleerd: 24 oktober 2026.
Veelgestelde vragen
Waarom verspreidt een propagandist tegenstrijdige verklaringen?
Omdat elke verklaring apart onderzocht moet worden. Een verklaring bedenken kost een minuut en weerleggen een dag. Niemand hoeft de zeventiende te geloven, want het volstaat dat het publiek de schouders ophaalt.
Hoe onderscheid je dit van echte onzekerheid?
Echte onzekerheid wordt gecorrigeerd, want redacties trekken verklaringen in zodra er meer bekend is. Bij de tactiek blijven alle verklaringen jarenlang naast elkaar staan. Tel hoeveel er zijn ingetrokken.
Wat werkt ertegen?
Wat werkt, is één stuk dat blijft staan, met de verklaringen, wat vaststaat en wat niet, en hoeveel ervan zijn ingetrokken. Elke verklaring afzonderlijk bestrijden houdt nooit op. Het JIT deed iets vergelijkbaars bij MH17, in acht jaar tijd.
Dit stuk hoort bij de Veldgids: begrippen en figuren van verwarring, een groeiend overzicht van begrippen, cases en praktijkstukken over verwarring.
Lees ook
