‘Doe je eigen onderzoek’: wanneer transparantie een wapen wordt
Het klinkt als het beste advies dat er is. Het is ook de zin waarmee iemand je een opdracht geeft in plaats van een antwoord. Over het verschil.
Bijgewerkt op
In het kort: ‘doe je eigen onderzoek’ verlegt de bewijslast van wie beweert naar wie luistert, en stuurt de luisteraar met de zoektermen van de spreker naar sites die de bewering steunen. Het voelt als eigen werk en is een rondleiding. De vraag die het gesprek terugzet, is wat de ander zelf heeft gelezen.
Op de vraag waar een stellige bewering vandaan komt, krijg je soms alleen te horen dat je je eigen onderzoek moet doen. Je staat daar met een opdracht die je niet had gevraagd, en de spreker heeft niets meer hoeven aantonen. Hij heeft je ook een compliment gegeven, want hij vertrouwt erop dat je zelf kunt denken.
Ik vind zelf denken belangrijk, en daarom stoort het me dat deze zin jou het werk laat doen dat de spreker had moeten doen.
Wat ‘doe je eigen onderzoek’ doet
“Doe je eigen onderzoek” verlegt de bewijslast. Normaal gesproken moet je aannemelijk maken wat je beweert, en de zin keert dat om. De spreker beweert, en de luisteraar moet zoeken. Die luisteraar komt dan in een omgeving terecht die de spreker vaak al kent. De zoektermen die hij meekreeg, leiden naar de sites die de bewering ondersteunen. De onderzoeker Francesca Tripodi beschreef in 2018 hoe mensen die zelf gaan zoeken met de woorden van de spreker, vinden wat de spreker wil dat ze vinden. Het onderzoek voelt als eigen werk, terwijl het eigenlijk een rondleiding is.
Het tweede wat de zin doet, is uitputten. Onderzoek kost tijd, en de meeste mensen hebben die niet. Doe je het niet, dan heb je de bewering niet weerlegd, en dat wordt uitgelegd als zwakte. Doe je het wel, dan ben je uren verder. Je hebt dan nog steeds te maken met iemand die zijn bron niet noemde.
Waar het vandaan komt
De zin is ouder dan het internet. Hij kreeg zijn huidige vorm in gemeenschappen die zich afzetten tegen instituties, zoals artsen, wetenschap en journalistiek. Daar betekent hij dat je op jezelf moet vertrouwen en niet op hen, en dat klinkt emancipatoir. De socioloog Harry Collins wijst er al jaren op dat niemand zijn eigen onderzoek kan doen naar de meeste dingen die ertoe doen. We leunen allemaal op anderen, en de vraag is alleen op wie. “Doe je eigen onderzoek” verbergt die vraag. De zin doet alsof er een plek is waar je zonder vertrouwen kunt weten, en stuurt je ondertussen naar nieuwe mensen om op te vertrouwen.
Wanneer is ‘doe je eigen onderzoek’ een oprechte uitnodiging?
Het is een oprechte uitnodiging als er iets ligt om te controleren. De oprechte versie bestaat ook en klinkt ongeveer als “hier is wat ik las, kijk zelf of je het ermee eens bent”. Dan krijg je een bron, en met een bron kun je controleren. Zonder bron ga je zoeken, met de woorden van de ander.
Er is ook wantrouwen tegen instituties die het hebben verdiend, en dat wantrouwen is terecht. Alleen kan niemand alles zelf uitzoeken. Wat helpt, zijn betere instituties met betere redenen om ze te vertrouwen, en aan dat langzame werk draagt de zin niets bij.
Wat vraag je terug als iemand zegt ‘doe je eigen onderzoek’?
Je vraagt terug wat de ander zelf heeft gelezen, en je stelt die vraag als verzoek. Iemand die echt iets heeft gelezen, noemt dat meestal graag. Blijft het antwoord vaag, dan zegt dat ook iets over de bewering.
Komt er wel een bron, dan kun je daarna vragen wie het zelf heeft gezien. Het gaat dan om wie het heeft waargenomen, en dat is iets anders dan wie het zegt. Veel van wat als onderzoek wordt aangereikt, is een keten van mensen die elkaar citeren, en aan het eind van de keten staat niemand.
Wat ik zelf probeer
Ik probeer zelf elke keer een bron te geven, ook als het lastig is, want zo ontkracht je de zin beter dan met een verbod. Het klinkt dan ongeveer als “hier is wat ik las en waarom ik het geloof, en dit is wat ik niet zeker weet”.
Iets kleins om te doen
Als iemand zegt dat je je eigen onderzoek moet doen, kun je vriendelijk vragen wat hij zelf heeft gelezen en daar beginnen. In het beste geval krijg je een bron en een goed gesprek, en anders blijft het stil.
Bronnen
- Francesca Tripodi, Searching for Alternative Facts (Data & Society, 2018)
- Harry Collins & Robert Evans, Rethinking Expertise (2007)
Laatst gecontroleerd: 24 oktober 2026.
Veelgestelde vragen
Wat is er mis met ‘doe je eigen onderzoek’?
De zin verlegt de bewijslast van wie beweert naar wie luistert, en stuurt de luisteraar met de zoektermen van de spreker naar de sites die de bewering ondersteunen. Het voelt als eigen werk en is een rondleiding.
Is het niet gewoon kritisch denken?
Kritisch denken begint bij de persoon die iets beweert. De oprechte versie geeft een bron die je zelf kunt nakijken. De wapenversie geeft alleen een opdracht.
Wat zeg je terug?
Vraag vriendelijk wat de ander heeft gelezen, dan begin je daar. Iemand die echt onderzoek deed, noemt graag iets. Gebruikt iemand de zin als wapen, dan komt er niets.
Dit stuk hoort bij de Veldgids: begrippen en figuren van verwarring, een groeiend overzicht van begrippen, cases en praktijkstukken over verwarring.
Lees ook
