Drogredenen: een overzicht voor wie ze wil herkennen
Een drogreden is een redenering die overtuigt zonder te kloppen: de vorm doet het werk dat het argument had moeten doen. Een overzicht van de twaalf die je het vaakst tegenkomt, met voorbeelden, en de valkuil van wie ze te graag benoemt.
Bijgewerkt op
In het kort: een drogreden is een redenering die overtuigt zonder te kloppen. De vorm doet dan het werk dat het argument had moeten doen. Aristoteles beschreef er rond 350 voor Christus dertien in de Sophistici Elenchi.
Op een debatavond over windmolens kun je bij elke zin van de wethouder een naam noteren, zoals stroman, hellend vlak of ad hominem. Na afloop heb je dan een lijst die klopt, en over de molens zelf heb je nog niets gezegd.
Wat is een drogreden?
Een drogreden is een redenering die overtuigt zonder te kloppen, omdat de vorm het werk doet dat het argument had moeten doen. Aristoteles beschreef er in zijn Sophistici Elenchi, rond 350 voor Christus, dertien. De lijst is sindsdien gegroeid en nooit af geweest. Een drogreden hoeft geen leugen te zijn, want de meeste zijn opgebouwd uit ware zinnen in een verkeerde volgorde.
Hieronder staan de twaalf die ik het vaakst tegenkom in debat, nieuws en vergaderzaal. Bij elke drogreden staat wat hij doet en met welke vraag je hem stopt.
Soorten drogredenen: de twaalf die je elke week tegenkomt
Ad hominem is de spreker aanvallen in plaats van het argument. “Dat zegt u alleen omdat u er zelf last van heeft.” Je vraagt dan terug of het argument ook klopt als iemand anders het zegt.
Met de stroman bestrijdt de ander een zwakkere versie van jouw standpunt. “U wilt dus dat alle auto’s de stad uit.” De vraag terug is of dat is wat je zei, of wat de ander makkelijker kon weerleggen.
De valse tegenstelling biedt twee opties aan alsof er geen derde is. “Of we bouwen de molens, of de lichten gaan uit.” Vraag dan naar de derde mogelijkheid die de ander niet noemt.
Het hellend vlak presenteert een kleine stap als het begin van een onvermijdelijke val. “Vandaag een fietspad, morgen een autovrije stad.” De vraag terug is welke stap tussen vandaag en morgen verplicht is.
Het beroep op autoriteit laat iemands positie gelden in plaats van een argument. “Een hoogleraar zegt het ook.” Je vraagt dan of zij het op haar eigen vakgebied zegt, en wat haar argument is.
Het beroep op de massa klinkt als “Iedereen vindt dit.” Hoeveel mensen iets vinden zegt niets over de vraag of het klopt, en zegt vaak minder dan het lijkt over hoeveel mensen het echt vinden. Zie daarvoor de majority illusion. “Wie dan, en hoe weet u dat?” is hier de vraag terug.
Normaal moet degene die iets beweert het ook bewijzen. Het omkeren van de bewijslast draait dat om, met een zin als “bewijs maar dat het niet zo is”. De slimste versie is “doe je eigen onderzoek”. Vraag dan wat de ander heeft gelezen, zodat je daar kunt beginnen.
Tu quoque, ofwel whataboutism, beantwoordt een verwijt met een tegenverwijt. “En de vorige coalitie dan?” Je zegt dan dat die vraag zo aan de beurt komt, na deze.
Guilt by association maakt iemand verdacht door nabijheid. “Is die niet van die club?” Erving Goffman noemde het in 1963 courtesy stigma, en ik schreef erover in De lege stoel. Vraag terug wat die persoon zelf heeft gezegd of gedaan.
De Gish gallop bestaat uit zoveel beweringen in korte tijd dat niemand ze allemaal kan weerleggen, dus het is een drogreden van tempo in plaats van inhoud. Je kunt dan zeggen dat dit de vierde bewering in één minuut is, en dat de eerste drie nog niet zijn beantwoord.
Bij sealioning blijft iemand eindeloos en beleefd om bewijs vragen, om de ander uit te putten. “Welk antwoord zou voor u voldoende zijn?” is dan een goede vraag terug.
De dode kat is iets schokkends op tafel gooien zodat niemand meer over het eigenlijke onderwerp praat. Strikt genomen hoort hij bij de afleidingsmanoeuvres, maar hij staat hier omdat hij hetzelfde doet als een drogreden. Daar zeg je op dat dat een ander gesprek is, en dat jullie het over de cijfers hadden.
De drogreden van wie drogredenen benoemt
Een drogreden in een redenering bewijst niet dat de conclusie onjuist is. Als je zegt “dat is een stroman, dus de molens zijn een goed idee”, maak je zelf een fout die in de literatuur de drogredendrogreden heet. De lijst van die debatavond kan dus kloppen en toch niets bewijzen over de molens.
Er is nog een reden om zuinig te zijn met de namen. Als je in een gesprek “ad hominem!” roept, wordt het gesprek een rechtszaak. Het publiek hoort dan een term in plaats van een argument, en kiest voor wie het minst op een scheidsrechter lijkt. Een drogreden herkennen is nuttig voor jezelf, alleen is hem hardop benoemen zelden de beste zet.
Is elk slecht argument een drogreden?
Een slecht argument is nog geen drogreden, en een vergissing in de feiten ook niet. Een drogreden is een vorm die overtuigt los van de inhoud, en daarom werkt hij ook als je gelijk hebt. De wethouder kan een valse tegenstelling gebruiken voor een goed plan, en dan heeft zij een goed plan slecht verdedigd.
Iets kleins om te doen
Probeer bij een drogreden in een gesprek alleen de vraag terug uit de lijst hierboven te stellen, in gewone woorden en op vriendelijke toon, zonder de drogreden bij naam te noemen. Geeft de ander antwoord, dan was het een vergissing en gaat het gesprek verder. Herhaalt de ander de drogreden, dan hebben jij en het publiek dat gezien en hoefde niemand scheidsrechter te spelen.
Veelgestelde vragen
Wat is een drogreden?
Een drogreden is een redenering die overtuigt zonder te kloppen, want de vorm doet het werk dat het argument had moeten doen. Aristoteles beschreef er rond 350 voor Christus dertien in de Sophistici Elenchi. Meestal bestaat een drogreden uit ware zinnen in een verkeerde volgorde, dus het hoeft geen leugen te zijn.
Wat zijn de bekendste drogredenen?
Ad hominem, de stroman, de valse tegenstelling, het hellend vlak, het beroep op autoriteit, het beroep op de massa, het omkeren van de bewijslast, tu quoque (whataboutism), guilt by association, de Gish gallop en sealioning. De dode kat is strikt genomen een afleidingsmanoeuvre maar werkt hetzelfde.
Bewijst een drogreden dat iemand ongelijk heeft?
Nee. Een drogreden in een redenering zegt niets over de conclusie, en als je dat wel denkt, maak je de drogredendrogreden. Een goed plan kan slecht verdedigd worden. Daarom is het verstandiger om de vraag terug te stellen dan om de drogreden hardop te benoemen.
Dit stuk hoort bij de Veldgids: begrippen en figuren van verwarring, een groeiend overzicht van begrippen, cases en praktijkstukken over verwarring.
Lees ook
Laatst gecontroleerd: 24 oktober 2026.
