Kuifje: propaganda met een schattig hondje

Bijgewerkt op 7 november 2026

In het kort: Kuifje was op meerdere momenten in zijn bestaan gewoon propaganda, gemaakt in opdracht met een ideologisch doel. Hergé tekende de reporter vanaf 1929 drie keer in dienst van een boodschap, telkens op een andere manier. Het laat zien hoe content geliefd kan blijven terwijl die iets verkoopt.

Hergé tekende Kuifje voor het eerst in 1929. Sindsdien is de jonge reporter met de witte kuif vertaald in meer dan zeventig talen en verfilmd. Hij is tentoongesteld in musea en geliefd bij generaties kinderen wereldwijd. Hij geldt als een van de bekendste personages uit de Europese stripgeschiedenis. Toch was Kuifje op meerdere momenten in zijn bestaan gewoon propaganda, gemaakt in opdracht met een concreet ideologisch doel. Vrijwel niemand die de albums las had dat destijds door.

Drie keer propaganda, drie keer anders

1929: Het land der Sovjets

Het allereerste Kuifje-album was een opdracht. Abbé Wallez, de reactionaire hoofdredacteur van de Belgische krant Le Vingtième Siècle, wilde dat zijn jonge tekenaar het communisme belachelijk maakte. Het resultaat was Kuifje in het land der Sovjets, een reeks karikaturen van terreur, honger en bedrog. Hergé baseerde het grotendeels op een pamflet en dikte dat stevig aan. De lezers zagen in beelden dat de Sovjet-Unie slecht was, als een vanzelfsprekend feit dat niemand hun hoefde uit te leggen.

1930–1931: Congo

Een jaar later ging Kuifje naar Afrika. Kuifje in Afrika presenteerde de Belgische kolonie als een land vol vrolijke, kinderlijke inwoners die blij waren met de beschaving die Europa bracht. Afrikanen werden afgebeeld als lui en onbekwaam, de kolonisator als weldoener. Het album werd gepubliceerd in een kinderbijlage. Hergé erkende later dat hij destijds “geen kritisch bewustzijn” had. Hij tekende wat zijn omgeving vanzelfsprekend vond, en maakte dat vanzelfsprekende zichtbaar voor een generatie lezers.

1942: De bezetting

Tijdens de Duitse bezetting van België bleef Hergé publiceren. In De Ster (1942) verscheen een hebzuchtige bankier die Blumenstein heette, een antisemitische karikatuur in een krant die door de nazi’s was overgenomen. Na de oorlog werd de naam zonder mededeling gewijzigd in Bohlwinkel, en de schurk zelf bleef. Hergé werd na de bevrijding ondervraagd voor collaboratie maar niet vervolgd. Hij had “gewóón zijn werk gedaan”.

Waarom het werkte

Propaganda werkt het best als je niet doorhebt dat het propaganda is. Kuifje las als een avontuur en daardoor werkte het zo goed.

Het verhaal omzeilt het filter. Als iemand je van iets probeert te overtuigen, bied je weerstand, maar als je een verhaal volgt, leer je hoe de wereld in elkaar zit zonder dat je je verdedigt. Kuifje in Afrika beweerde niet dat Afrika gekoloniseerd moest worden, maar liet zien hoe de wereld eruitzag. De lezer nam dat beeld over, want in wat toch gewoon een strip was, viel niets te toetsen.

De lezers waren kinderen. Kinderen hebben nog geen uitgewerkt kritisch filter. Ze leren hoe de wereld werkt via verhalen, beelden en de mensen om hen heen. Een kind dat Kuifje las, legde daarmee de basis voor zijn wereldbeeld. Wanneer datzelfde kind later hoorde dat kolonialisme misschien niet zo goed was, moest het dat afzetten tegen het beeld van Afrikanen uit een Kuifje-album, en dat beeld zat er emotioneel al ingesleten.

De emotionele binding beschermt het beeld. De meeste mensen die Kuifje in Afrika als kind lazen, houden van Kuifje. Die affectie maakt het psychologisch ongemakkelijk om te accepteren dat iets wat je liefhebt racistisch of koloniaal was. Zo wordt de band met het personage een schild voor de boodschap die dat personage ooit droeg.

Wat dit ons leert over content

Wat Hergé liet zien werkt nog steeds, ook buiten strips en ook zonder kwade opzet. Roblox presenteert zichzelf als een creatief spelplatform voor kinderen van zes tot zestien, en ondertussen socialiseert het een hele generatie in platformkapitalisme. Virtuele items hebben er echte waarde en andere spelers zijn klanten of concurrenten. Dat leer je van de spelregels, zonder dat iemand het uitlegt. Paw Patrol leert peuters bij elke brand en elk ongeluk dat autoriteit vriendelijk en betrouwbaar is. En MrBeast maakt van extreme ongelijkheid spektakel en van individuele liefdadigheid de logische oplossing, terwijl het systeem achter de armoede buiten beeld blijft.

Narratieve content vormt wereldbeelden. Een campagne met een bewering als “Ons product is duurzaam” wordt getoetst. Een reeks video’s over een merk dat duurzame keuzes maakt, gefilmd in mooi licht, wordt vooral gevoeld. Het beeld van de wereld dat erin zit neem je gewoon over, omdat er geen bewering is die je kunt weerleggen. Goede contentmakers weten dat en denken er ook over na.

De naamswissel van Blumenstein naar Bohlwinkel heeft ook een hedendaagse variant, de stille correctie. Eenmaal gepubliceerde content die achteraf problematisch blijkt, wordt dan zonder mededeling aangepast. Een naam verandert of een beeld verdwijnt. Het archief vergeet de eerste versie, en grotendeels ook het publiek. Maar die eerste versie had zijn werk in de wereld toen al gedaan.

Hergé laat je als maker met twee eenvoudige vragen zitten. Wie bepaalt welk werkelijkheidsmodel jouw content overdraagt? En weet je dat zelf?

Kuifje hangt nog steeds in musea

In 2022 opende het Belgische Musée Hergé een nieuwe vleugel met contextuele informatie over de koloniale beelden in Kuifje in Afrika. Een bezoeker krijgt er nu uitleg bij wat hij ziet en hoeft het verband niet meer zelf te leggen.

Bij de lezers die de albums lang daarvoor lazen, zat het werkelijkheidsmodel toen al ingesleten. Voor hen kwam de context te laat, want wat bij hen bleef hangen was vooral het gevoel dat de albums achterlieten.

Veelgestelde vragen