Byung-Chul Han: waarom de digitale zwerm geen wij oplevert

Bijgewerkt op 1 november 2026

In het kort: Byung-Chul Han (1959) is een Koreaans-Duitse filosoof die bekend werd met korte essays over vermoeidheid, transparantie en het digitale leven, zoals Burnout Society en In de zwerm. Hij onderzoekt hoe mensen zichzelf onder druk zetten zonder dwang van buiten en hoe platforms de relaties tussen mensen veranderen.

Plaats je onder het bericht van een bekende opiniemaker één kritische opmerking, zonder scheldwoord en met een vraag over een cijfer dat niet klopt, dan kunnen er een uur later honderden reacties onder staan van accounts die je geen van alle kent. Sommige noemen je naïef, andere gevaarlijk, en niemand gaat in op het cijfer. De volgende ochtend is de stroom alweer verder getrokken, naar een ander bericht en een ander doelwit.

De Koreaans-Duitse filosoof Byung-Chul Han heeft een nuchtere verklaring voor zo’n stroom zonder woordvoerder of adres. Wat online samenkomt, is volgens hem een zwerm en geen massa. De zwerm bestaat uit geïsoleerde individuen die tijdelijk dezelfde kant op bewegen, zonder het gezamenlijke lichaam dat een massa tot handelen brengt. Dat idee, samen met zijn analyse van de transparantiesamenleving, verklaart veel van wat er in het online debat misgaat.

Wie Byung-Chul Han is

Han (1959) is een Koreaans-Duitse filosoof die korte essays schrijft over vermoeidheid, transparantie en het digitale leven. Die essays worden ook buiten de academische filosofie veel gelezen. Zijn terugkerende vraag is hoe mensen zichzelf onder druk zetten en hoe platforms de relaties tussen hen veranderen. Twee van zijn begrippen zijn voor het online debat het bruikbaarst.

Wat bedoelt Han met de digitale zwerm?

In zijn boek In de zwerm uit 2013 schrijft Han: “De digitale zwerm is geen massa. De massa heeft een ziel; de zwerm heeft geen ziel. De zwerm bestaat uit geïsoleerde individuen.” Een massa, hoe gevaarlijk ook, kan zich organiseren en iets eisen. Een zwerm kan verontwaardiging verspreiden of een hashtag groot maken, maar bouwt niet vanzelf een organisatie.

Zo verklaar je ook die stroom onder één opmerking. Honderden accounts reageren tegelijk, en even lijkt het alsof er een wij tegenover je staat. Maar de reageerders staan los van elkaar, lezen elkaars berichten zelden en hoeven zich niet tot elkaar te verhouden. Een massa zou de volgende dag nog iets van je willen, terwijl de zwerm dan alweer is opgelost.

Voor een gedeelde werkelijkheid is dat een probleem. Mensen hebben een gezamenlijk gezichtspunt nodig van waaruit zelfs een meningsverschil kan beginnen. De zwerm biedt die plaats niet, ook al levert die veel stemmen. Hoe daaruit polarisatie ontstaat, beschrijf ik in polarisatie: betekenis en mechanisme. Hier volstaat de constatering dat online drukte en gezamenlijk handelen twee verschillende dingen zijn.

De transparantiesamenleving: openheid die controle wordt

Het tweede begrip klinkt op het eerste gezicht als een remedie. Maar als een ministerie alle stukken over een omstreden vergunning publiceert als duizenden pagina’s in losse pdf-bestanden, deels scans zonder doorzoekbare tekst, moet een omwonende met één vraag elk document openen. Formeel is er dan niets geheim, terwijl de informatie in de praktijk voor bijna iedereen onbereikbaar is.

Han ziet de eis van totale zichtbaarheid als onderdeel van het spektakel, de opvolger van wat de Franse denker Guy Debord de spektakelmaatschappij noemde. Transparantie is volgens hem de norm van een systeem dat alles tot informatie wil maken en steeds meer onthulling eist, zonder dat die onthulling gevolgen heeft. Openheid verandert dan van een middel om te controleren wie macht heeft, in een manier om iedereen te controleren.

Die omslag werkt op twee niveaus. In persoonlijke communicatie maakt totale zichtbaarheid elk gebaar leesbaar en daardoor strategisch. Als je weet dat alles zichtbaar is, stem je je handelen af op het publiek en de verwachte reactie, en dan wint de overtuigendste presentatie het van de waarheid. In de informatieomgeving vervangt transparantie het vertrouwen dat die zou moeten opbouwen. Vertrouwen veronderstelt een ruimte van niet-weten, en als je alles moet verifiëren, raak je uitgeput.

De roep om transparantie kan ook als wapen dienen. De leus “doe je eigen onderzoek” uit complottheorieën is in wezen een oproep tot transparantie. Als alles zichtbaar moet zijn en officiële verhalen niet alles tonen, lijkt er iets verborgen te worden. Zo wordt de eis om openheid zelf de bron van het wantrouwen dat die eis had moeten wegnemen.

Wat Han verklaart over het online debat

Leg de twee begrippen over elkaar en het online debat krijgt een herkenbare vorm. Deelnemers staan los van elkaar, als in een zwerm. Tegelijk is alles wat zij zeggen zichtbaar en meetbaar, als in de transparantiesamenleving. Het resultaat is een gesprek zonder gesprekspartners, waarin iedereen optreedt voor een publiek dat niet antwoordt en waarin argumenten presentaties worden en reacties cijfers.

Daar komt een derde laag bij, uit Hans Burnout Society. Het prestatie-ideaal laat mensen zichzelf voortdurend opjagen, ook zonder zichtbare dwang van buiten. Niemand verplicht je om te reageren of bij elke rel een mening te hebben. Toch doen veel mensen het, omdat niet meedoen voelt als achterblijven. Diepe aandacht past niet in dat ideaal en wordt daardoor zeldzamer.

Wat Han beschrijft blijft een interpretatie, want hij schrijft essayistisch en in grote lijnen. Zijn begrippen zijn vooral bruikbaar als lens, omdat ze laten zien waarom meer openheid en meer deelnemers een debat niet vanzelf beter maken.

Als je een gesprek wilt dat ergens toe leidt, wijst Han naar wat de zwerm mist, namelijk een plaats waar mensen elkaar aankijken en niet meteen alles hoeven te tonen. Na zo’n stroom reacties heb je weinig aan een weerwoord in dezelfde stroom. Je hebt meer aan één gesprek met de opiniemaker zelf, of aan een redactie die het cijfer nakijkt en dat op een eigen plek vastlegt. Waarom soms niet reageren daarbij helpt, lees je in stilte als politieke keuze.

Bronnen

• Byung-Chul Han, The Burnout Society (Müdigkeitsgesellschaft, 2010)
• Byung-Chul Han, In de zwerm (Im Schwarm, 2013)

Veelgestelde vragen

Wie is Byung-Chul Han?

Byung-Chul Han (1959) is een Koreaans-Duitse filosoof die bekend werd met korte essays over vermoeidheid, transparantie en het digitale leven, zoals Burnout Society en In de zwerm. Hij onderzoekt hoe mensen zichzelf onder druk zetten zonder dwang van buiten en hoe platforms de relaties tussen mensen veranderen. Zijn werk wordt veel gelezen buiten de academische filosofie.

Wat bedoelt Han met de digitale zwerm?

Een digitale zwerm bestaat volgens Han uit geïsoleerde individuen die tijdelijk dezelfde kant op bewegen, bijvoorbeeld rond een hashtag of een rel. Anders dan een massa heeft de zwerm geen gezamenlijk lichaam of ziel. Een zwerm kan verontwaardiging verspreiden, maar bouwt niet vanzelf een organisatie en kiest geen richting. Daarom levert online drukte zelden gezamenlijk handelen op.

Waarom is transparantie volgens Han een probleem?

Han stelt dat de eis van totale zichtbaarheid vertrouwen vervangt door voortdurende controle. Mensen die weten dat alles zichtbaar is, gaan strategisch handelen, zodat presentatie het wint van waarheid. Onthulling zonder gevolgen hoort bij het spektakel. Ook kan de roep om openheid zelf wantrouwen voeden, zoals de leus “doe je eigen onderzoek” laat zien. Openheid helpt pas als informatie ook vindbaar en begrijpelijk is.