Niet alles is propaganda: zeven dubbelgangers en de vraag die het verschil maakt
Wie leert kijken naar desinformatie, gaat haar overal zien. Dat is precies de blik die verwarring nodig heeft. Daarom eerst: zeven dingen die op propaganda lijken en het niet zijn.
Bijgewerkt op
In het kort: niet alles wat op propaganda lijkt, is het ook. Echte onzekerheid en slordigheid zijn dubbelgangers van de tactiek. Je onderscheidt ze door te kijken wat er daarna gebeurt, want een vergissing wordt gecorrigeerd en een tactiek niet.
Neem iemand die net een cursus mediawijsheid heeft gevolgd. Hij ziet een woordvoerder van onderwerp veranderen en denkt aan een afleidingsmanoeuvre. Bij drie verklaringen voor één ongeluk denkt hij aan desinformatie, en als een organisatie zwijgt aan een doofpot. Na een maand ziet hij overal propaganda, en is hij vatbaarder dan voor de cursus. Want overal patronen zien is wat verwarring van je vraagt, en dat heet dan je eigen onderzoek doen en de stippen verbinden.
Ik schrijf veel over hoe beïnvloeding werkt. Hier gaat het over de keren dat het geen beïnvloeding is, want de meeste slechte interviews zijn gewoon slechte interviews. Een vogelgids heeft ook een onderdeel over de verwarringssoorten waarmee je de echte soort verwart. Dat deel slaan de meeste mensen over, terwijl daar het belangrijkste in staat.
Welke vraag onderscheidt een vergissing van een tactiek?
Je onderscheidt bijna elke dubbelganger van de figuur waar hij op lijkt door te kijken wat er daarna gebeurt. Een vergissing wordt meestal gecorrigeerd of ingetrokken. Bij een tactiek blijft dat uit, omdat herstel de tactiek zou beëindigen. Daarom zie je het verschil pas na de tweede zet.
Het ongemakkelijke gevolg is dat je het in het eerste uur bijna nooit zeker weet. Als je in dat eerste uur toch oordeelt, gok je. Hieronder zeven dubbelgangers, met per geval de vraag.
Zes dubbelgangers
De eerste dubbelganger is echte onzekerheid. In de eerste uren na een ramp circuleren altijd meerdere verklaringen, ook bij serieuze media, en dat lijkt op de tactiek van tegenstrijdige verhalen zaaien. Let erop of de verklaringen later worden ingetrokken of gecorrigeerd, of dat ze allemaal naast elkaar blijven staan. Na de ramp met MH17 in 2014 verschenen in Nederland in de eerste dagen tientallen verklaringen, en de meeste waren binnen een week gecorrigeerd. De Russische verklaringen werden niet gecorrigeerd, en dat was in één tijdlijn te zien.
Een woordvoerder die op een slechte dag onder druk van onderwerp springt, lijkt op iemand die bewust verschuift. Maar een zenuwachtige woordvoerder belt vaak de volgende dag terug om alsnog op de eerste vraag in te gaan, en iemand die bewust verschuift, doet dat niet.
Mensen die over hetzelfde echt van mening verschillen, lijken op een publiek dat uiteen is gevallen in groepen met eigen feiten. Zolang ze nog kunnen benoemen waarover ze het oneens zijn, is er een gedeelde plek en is het gewoon een meningsverschil.
Een klokkenluider die anoniem wil blijven, lijkt op een gerucht zonder afzender. Vraag naar de bron en kijk of die verdwijnt, of dat hij later alsnog aannemelijk wordt gemaakt. Een klokkenluider heeft een adres dat beschermd wordt, en een gerucht heeft er geen.
Een partner die na een incident even wacht met tekenen, lijkt op iemand die terugdeinst voor een besmette naam. Dan hangt het ervan af of er iets is gebeurd, of dat er alleen iets is gezegd. Na een gebeurtenis is voorzichtigheid verstandig, en na alleen een uitspraak lijkt het meer op terugdeinzen.
Een organisatie die als slechte archivaris duizenden ongeordende pagina’s levert, lijkt op een organisatie die de waarheid begraaft in overvloed. Ook hier helpt het om te vragen of de overvloed op verzoek wordt geordend. Een slechte archivaris helpt je zoeken, een begraver verwijst je terug naar de duizenden pagina’s.
Een bedrijf dat eerst ontkent en met nieuwe informatie bijdraait en erkent, lijkt op een partij die escaleert. Kijk of de toon na een weerlegging milder wordt of alleen harder. Volkswagen ontkende in september 2015 enkele dagen en erkende toen.
Welke fouten maak je als je overal beïnvloeding ziet?
De eerste valkuil is dat je een regisseur zoekt, terwijl de meeste verwarring er geen heeft. Platforms belonen bepaalde vormen ook als niemand ze inzet, en een stiltespiraal heeft per definitie geen afzender. Als je bij elke figuur een hand zoekt, maak je van een gids een complotbril. De vraag is dan niet wie hierachter zit, maar wat voor zet dit is en wat je ermee doet.
De tweede valkuil is het eigen kamp, want de vragen hierboven werken ook andersom. Een cluster van verontwaardigde posts over een cluster van schandalen is ook een cluster, en een correctie die bereik zoekt, is ook content. Stel je die vragen alleen bij de tegenstander, dan verzamel je munitie, maar leer je niet kijken.
Iets kleins om te doen
Denk je bij iets dat het bewust is, schrijf het dan op en wacht een dag. Kijk daarna wat er gebeurde. Is er gecorrigeerd of teruggebeld, dan was het een dubbelganger. Is er niets gebeurd, kijk dan nog een dag.
Laatst gecontroleerd: 24 oktober 2026.
Veelgestelde vragen
Hoe weet je of iets propaganda is of een vergissing?
Je kijkt wat er daarna gebeurt. Een vergissing wordt gecorrigeerd of ingetrokken, een tactiek niet, want herstel zou de tactiek beëindigen. Je herkent beïnvloeding aan het uitblijven van de tweede zet.
Wat zijn de belangrijkste dubbelgangers van propaganda?
Echte onzekerheid na een ramp, een slechte dag van een woordvoerder, een gewoon meningsverschil, een anonieme bron met goede redenen, terechte voorzichtigheid, een slechte archivaris en een organisatie die bijdraait.
Dit stuk hoort bij de Veldgids: begrippen en figuren van verwarring, een groeiend overzicht van begrippen, cases en praktijkstukken over verwarring.
Lees ook
