Erving Goffman: waarom elke organisatie een voorkant en een achterkant heeft
De socioloog Erving Goffman liet in 1959 zien dat elke ontmoeting een voorstelling is, met een voorkant en een achterkant. Wat dat verklaart over woordvoerders, gelekte mails en het verschil tussen een rol spelen en liegen.
Bijgewerkt op
In het kort: Erving Goffman (1922-1982) was een Canadees-Amerikaanse socioloog, bekend van The Presentation of Self in Everyday Life (1959), Stigma (1963) en Frame Analysis (1974). Hij beschreef het dagelijks leven als een reeks voorstellingen waarin mensen indrukken beheren.
Een woordvoerder die voor een persconferentie in de gang achter de deur staat, mag daar nog zuchten over het laatste bericht van de directeur. Zodra de deur opengaat, is alles wat ze zegt afgewogen, en wat ze in de gang zei, bestaat dan niet meer.
Niemand vindt dat vreemd. We verwachten het zelfs. Maar als een journalist de gang had gefilmd, was de zucht het nieuws geweest. Waarom eigenlijk?
Wie was Erving Goffman?
Erving Goffman (1922 tot 1982) was een Canadees-Amerikaanse socioloog die zijn veldwerk deed op de Shetlandeilanden, in een psychiatrische inrichting en in casino’s in Las Vegas. In 1959 verscheen The Presentation of Self in Everyday Life, het boek waarmee hij beroemd werd. Zijn stelling past in één zin. Elke ontmoeting tussen mensen is een voorstelling, waarin iedereen een indruk probeert te maken en de anderen meewerken om die indruk overeind te houden.
Goffman leende zijn woorden uit het theater. Er is een voorkant, de plek waar de voorstelling wordt gespeeld, en een achterkant, waar de spelers zich voorbereiden en uit hun rol vallen. De woordvoerder in de gang staat aan de achterkant. De persconferentie is de voorkant. Het beheer van wat het publiek te zien krijgt, noemde hij impression management, in het Nederlands impressiemanagement.
Een rol spelen is geen liegen
Hier gaat het vaak mis in de uitleg. Goffman zei niet dat iedereen toneelspeelt en dus onecht is. Hij onderscheidde de oprechte speler, die gelooft in zijn eigen rol, van de cynische, die dat niet doet. De meeste mensen zijn oprecht. Een huisarts die kalm blijft bij slecht nieuws, heeft geleerd kalm te zijn omdat de patiënt dat nodig heeft, en bij haar vallen de rol en de persoon samen.
Daarom is de voorkant ook nodig. Een huisarts die alles toont wat zij denkt, is geen betere arts. In een organisatie zonder voorkant neemt niemand verantwoordelijkheid voor wat er gezegd wordt. De voorkant is de plek waar iemand voor iets staat. Daarover schreef ik in Waarom er niemand achter het reclamebord staat. Organisaties mogen best een voorkant hebben, het probleem begint als er geen persoon meer achter staat.
Waarom een lek zo hard aankomt
Goffman verklaart iets wat elke communicatieafdeling kent en weinig mensen kunnen uitleggen. Een gelekte achterkant doet veel meer schade dan dezelfde informatie aan de voorkant. De informatie zelf is niet erger, alleen ziet het publiek dan dat er twee versies zijn, en vanaf dat moment gelooft het de voorkant niet meer.
Zo ging het in 2009 bij Climategate. De gestolen mails bevatten geen fraude, en acht onderzoeken vonden niets. Ze lieten de achterkant zien van wetenschappers die aan de voorkant onaantastbaar hadden geklonken. Achter de deur bleken ze geïrriteerd en slordig, dus gewoon menselijk. De schade zat in de afstand tussen de twee kanten, veel meer dan in de inhoud van de mails, en hoe groter die afstand is, hoe harder een lek aankomt.
Besmetting uit beleefdheid
In 1963 schreef Goffman Stigma, over hoe mensen met een zichtbaar of verborgen kenmerk hun voorkant moeten beheren. Daarin staat een begrip dat ik vaak gebruik, courtesy stigma, of besmetting uit beleefdheid. Iemand die naast een gestigmatiseerde staat, krijgt een deel van het stigma, ook zonder iets te doen. Hetzelfde mechanisme zit achter de lege stoel. De aanval op iemands omgeving werkt omdat iedereen een stap opzij doet.
En in 1974, in Frame Analysis, legde hij de basis voor wat we nu framing noemen. Dezelfde gebeurtenis krijgt een andere betekenis afhankelijk van het kader waarin die wordt getoond. De woordvoerder in de gang en de woordvoerder op het podium kunnen hetzelfde zeggen, maar het kader bepaalt wat het betekent.
Het tegenargument: is dit niet cynisch?
Goffman wordt vaak cynisch genoemd, en hij hielp daar zelf aan mee door droog te schrijven over begrafenisondernemers en obers. Toch klopt die lezing niet. Als alles voorstelling is, is er geen echte achterkant waar de waarheid ligt, want de gang is ook een voorstelling, voor collega’s. Dat maakt zijn werk eerder geruststellend dan ontmaskerend. Je hoeft niet te zoeken naar de echte woordvoerder achter de rol. Je mag haar beoordelen op de rol, want die is wat ze voor het publiek is.
Goffman onderzocht alleen kleine ontmoetingen, en media en platforms zaten niet in zijn onderzoek. Wat er gebeurt als de achterkant voortdurend wordt gefilmd en de voorkant uit duizend tegels bestaat, heeft hij niet gezien. Dat zijn werk daar toch bruikbaar is, zegt iets over hoe weinig mensen veranderen.
Iets kleins om te doen
Op een vel papier met een streep in het midden kun je links opschrijven wat jouw organisatie aan de voorkant zegt over één onderwerp, zoals klanten, geld of de concurrent, en rechts wat erover gezegd wordt in de gang. Waar de afstand het grootst is, zit de volgende crisis. Er hoeft daar geen lek te komen, alleen zou een lek daar het meest kosten. Je kunt die afstand verkleinen door de voorkant eerlijker te maken of de achterkant beter, en allebei is werk.
Bronnen
- Erving Goffman, The Presentation of Self in Everyday Life (1959)
- Erving Goffman, Frame Analysis (1974)
Veelgestelde vragen
Wie was Erving Goffman?
Erving Goffman (1922-1982) was een Canadees-Amerikaanse socioloog, bekend van The Presentation of Self in Everyday Life (1959), Stigma (1963) en Frame Analysis (1974). Hij beschreef het dagelijks leven als een reeks voorstellingen waarin mensen indrukken beheren.
Wat bedoelt Goffman met voorkant en achterkant?
De voorkant (front stage) is waar de voorstelling voor een publiek wordt gespeeld. De achterkant (back stage) is waar spelers zich voorbereiden en uit hun rol vallen. Een gelekte achterkant doet schade omdat het publiek ziet dat er twee versies zijn. De informatie zelf is niet erger.
Is impressiemanagement hetzelfde als liegen?
Nee. Goffman onderscheidde oprechte spelers, die geloven in hun rol, van cynische. De meeste mensen zijn oprecht, zoals een arts die heeft geleerd kalm te blijven. De voorkant is de plek waar iemand verantwoordelijkheid neemt voor wat er gezegd wordt.
Dit stuk hoort bij de Veldgids: begrippen en figuren van verwarring, een groeiend overzicht van begrippen, cases en praktijkstukken over verwarring.
Lees ook
- Niemand achter het reclamebord
- De lege stoel
- Climategate
- Wat is framing?
- Een bijna wit schilderij: wat Yasmina Reza wist over ruzie
Laatst gecontroleerd: 24 oktober 2026.
