Dieselgate: wat Volkswagen deed na de leugen, en wat dat leert over vertrouwen
Een reconstructie van wat een bedrijf doet als de leugen is ontdekt en het de keuze heeft tussen rekken en bekennen. Volkswagen koos in 2015 het tweede, en dat is zeldzamer dan het klinkt.
Bijgewerkt op
In het kort: Volkswagen bekende dieselgate binnen vier dagen en ging daarmee in één keer naar de onderste trede van de trap die loopt van ontkennen naar bekennen. Weinig organisaties doen dat, want rekken is op korte termijn rationeel. Bekennen bleek goedkoper dan het leek, omdat het bedrijf medewerkers, toezichthouders en klanten overhield om mee verder te gaan.
Volkswagen werd op 18 september 2015 betrapt. De Amerikaanse milieudienst EPA maakte die dag bekend dat het bedrijf software in zijn dieselauto’s had ingebouwd die herkende wanneer de auto werd getest en dan de uitstoot verlaagde. Op de weg stootten de auto’s tot veertig keer meer stikstofoxide uit dan toegestaan. Het ging om elf miljoen auto’s wereldwijd, van een bedrijf dat jarenlang adverteerde met schone diesel. Op dat moment moest Volkswagen kiezen hoe het zou reageren, en wat het toen deed, zegt meer over vertrouwen dan de fraude zelf.
Welk draaiboek had Volkswagen kunnen volgen?
Er was een beproefd draaiboek beschikbaar. De tabaksindustrie had het in 1969 samengevat in de zin “twijfel is ons product”. Volgens dat draaiboek betwist je de metingen, met eigen onderzoekers die op onzekerheden in de testprocedure wijzen, en je procedeert jarenlang over elke claim afzonderlijk, tot de klagers moe zijn. Met dit draaiboek hoef je geen zaak te winnen, want het werkt door tijd te rekken. Volkswagen had de middelen om dat decennia vol te houden.
Binnen vier dagen bekende het bedrijf. Topman Martin Winterkorn trad af op 23 september. Het bedrijf erkende de software en de omvang ervan, en startte terugroepacties. Het reserveerde 6,5 miljard euro, een bedrag dat met boetes en schikkingen uiteindelijk zou oplopen tot meer dan dertig miljard. Daarbij hoorde ook het terugkopen van honderdduizenden auto’s van eigenaren in de VS. In 2017 bekende het bedrijf schuld in een Amerikaanse strafzaak.
Waarom dit zeldzaam is
Rekken is op korte termijn rationeel. Elk jaar uitstel scheelt boete in contante waarde, en het vergroot de kans dat de aandacht verschuift of dat een rechter een claim afwijst. De tabaksindustrie rekte veertig jaar en verdiende in die veertig jaar meer dan de uiteindelijke schikkingen kostten. De olie-industrie deed hetzelfde met klimaat, zoals de historici Naomi Oreskes en Erik Conway in 2010 beschreven.
Dat Volkswagen er niet voor koos, lag aan de omstandigheden. Het bewijs was onontkoombaar, want het inbouwen van de software was een opzettelijke handeling waarover niets te interpreteren viel, en de Amerikaanse toezichthouder liet zich niet uitputten. Twijfel zaaien werkt alleen waar twijfel mogelijk is, en hier was de code al gevonden.
Welke trede het afdaalde
Een organisatie die tegen de lamp loopt, staat op een trap. Bovenaan staat ontkennen, en een trede lager betwisten, waarbij de test niet zou deugen of het complexer zou liggen. Daaronder komt relativeren, met het argument dat iedereen het deed en dat de normen onrealistisch waren. Onderaan staat bekennen, en dan zegt een organisatie wat ze heeft gedaan, wat het kost en wat ze eraan doet.
De meeste organisaties beginnen boven en dalen één trede per jaar, onder druk, en elke trede kost vertrouwen omdat het publiek ziet dat die werd afgedwongen. Volkswagen sprong in vier dagen naar beneden. Dat kostte het bedrijf meer geld dan het ooit had uitgegeven, maar niet zijn bestaan. In 2017, twee jaar na het schandaal, was Volkswagen opnieuw de grootste autofabrikant ter wereld.
Waarom is bekennen op termijn goedkoper dan rekken?
Bekennen is op termijn goedkoper dan het lijkt en rekken duurder, al wint rekken in euro’s op korte termijn. Wat bekennen oplevert, is wat een organisatie overhoudt om mee verder te gaan. Ze houdt medewerkers die nog voor haar willen werken en toezichthouders die nog met haar praten. En ze houdt klanten die het onderscheid zien tussen een bedrijf dat loog en een bedrijf dat bleef liegen.
Daar komt bij dat het publiek je onthoudt op de trede waar je begint. Als je boven begint en naar beneden wordt gesleept, blijf je bekend als iemand die werd gesleept. Begin je meteen onderaan, dan onthoudt het publiek je als iemand die het heeft gedaan en het heeft toegegeven, ook al ging er in beide gevallen een leugen aan vooraf.
Een voorbehoud
De leugen duurde jaren en was opzettelijk, en de interne cultuur die hem mogelijk maakte, is in latere onderzoeken uitgebreid beschreven. Het bekennen was deels afgedwongen, en er is gerede twijfel of het in Europa, met zwakkere toezichthouders, even snel was gegaan. De Europese afhandeling verliep aanzienlijk trager en was minder royaal voor eigenaren. Toch liet Volkswagen het draaiboek van de twijfel liggen toen het moest kiezen tussen dat draaiboek en de onderste trede. Zoiets gebeurt zelden, en daarom kun je er ook van leren als het bedrijf zelf niet deugde.
Iets kleins om te doen
Denk aan de laatste keer dat jij of je organisatie iets verkeerd had gedaan en het ontdekt werd. Teken de trap van ontkennen via betwisten en relativeren naar bekennen, en zet een kruisje op de trede waar jullie begonnen en op de trede waar jullie eindigden. Elke trede daartussen kostte vertrouwen, en dat aantal treden kun je bij een volgende fout kleiner maken.
Bronnen
- EPA, Notice of Violation aan Volkswagen (18 september 2015)
- U.S. Department of Justice, plea agreement Volkswagen AG (januari 2017)
- Naomi Oreskes & Erik Conway, Merchants of Doubt (2010)
- Jack Ewing, Faster, Higher, Farther (2017)
Laatst gecontroleerd: 24 oktober 2026.
Veelgestelde vragen
Wat deed Volkswagen na de ontdekking van dieselgate?
Volkswagen bekende binnen vier dagen. Topman Winterkorn trad af en het bedrijf erkende de software en de omvang ervan. Het startte terugroepacties en reserveerde 6,5 miljard euro, wat met boetes en schikkingen, inclusief terugkoop, opliep tot meer dan dertig miljard.
Waarom is dat zeldzaam?
Rekken is op korte termijn rationeel, want elk jaar uitstel betekent minder boete en meer kans dat de aandacht verschuift. De tabaksindustrie rekte veertig jaar met het draaiboek van de twijfel. Volkswagen pakte dat draaiboek niet.
Wat is de trap van ontkennen naar bekennen?
De trap heeft vier treden, van ontkennen via betwisten en relativeren naar bekennen. De meeste organisaties dalen één trede per jaar onder druk, en elke afgedwongen trede kost vertrouwen. Het publiek onthoudt je op de trede waar je begint.
Dit stuk hoort bij de Veldgids: begrippen en figuren van verwarring, een groeiend overzicht van begrippen, cases en praktijkstukken over verwarring.
Lees ook
