Er zit niet altijd iemand achter
Wie leert hoe beïnvloeding werkt, gaat achter elke figuur een hand zoeken. Maar de meeste verwarring heeft geen regisseur, en de zoektocht ernaar is zelf een val.
Bijgewerkt op
In het kort: de meeste verwarring heeft geen regisseur. Platforms, haast en eigen gewoontes doen het werk ook zonder opdrachtgever. Als je overal een hand vermoedt, ga je de wereld lezen als een tekst met een auteur, en daar heeft verwarring baat bij.
In 2016 zette een trollenfabriek twee demonstraties in Houston tegenover elkaar. Dat verhaal maakt terecht indruk, en daarna is het verleidelijk om bij een demonstratie en een tegendemonstratie in je eigen stad te vragen wie hierachter zit. Je gaat zoeken en vindt altijd wel iets, zoals een Facebookpagina met een onduidelijke beheerder of een foto die ook ergens anders is gebruikt. Na een avond heb je een theorie. Je bent dan ook begonnen de wereld te lezen zoals een complotdenker die leest.
Bij alles wat ik over beïnvloeding schrijf, hoort deze waarschuwing. Over vergissingen die op een tactiek lijken, schreef ik al in Niet alles is propaganda.
Waarom de vraag naar de hand zo verleidelijk is
Een regisseur maakt de wereld begrijpelijk. Als iemand dit heeft bedacht, dan kan iemand het ook stoppen, en dan weet ik tegen wie ik ben. De pedagoog Paulo Freire kon in 1968 nog wijzen op een duidelijke onderdrukker, en zijn hele methode, samen de werkelijkheid benoemen, veronderstelde dat er iemand was om te benoemen. Wij zijn in een andere situatie. We moeten een patroon herkennen zonder er een commando bij te verzinnen, en dat is veel moeilijker dan een vijand aanwijzen.
De patronen zelf zijn echt, zoals de stiltespiraal, het nieuwsritme van gebundelde schandalen en druppelende correcties en het beeld dat door herhaling vertrouwd raakt. Maar geen van die drie heeft een afzender nodig.
Drie dingen die vanzelf gebeuren
Platforms doen een groot deel van het werk. De schrijver Cory Doctorow beschreef hoe platforms in fasen verslechteren, en een deel van zijn verhaal is dat niemand daar met een kwade bedoeling aan de knoppen hoeft te zitten. Duizenden kleine aanpassingen, elk gericht op iets meer engagement, leveren samen een omgeving op die provocatie beloont en nuance straft. Een temperatuurwissel, waarbij bewijs als mening wordt gebracht en beleid als meme, gebeurt dagelijks zonder dat iemand hem wil. Het algoritme ziet geen verschil tussen oprechtheid en verzinsel, omdat het zo is gebouwd.
Bij het publiek gaat het net zo. De stiltespiraal, waarin mensen zwijgen omdat ze denken alleen te staan, ontstaat zonder dat iemand hem start. Het publiek doet het zichzelf aan, door elkaar verkeerd in te schatten. Zoek je daar een hand achter, dan zoek je op de verkeerde plek en mis je het enige tegengif, namelijk één zichtbare tweede.
Ook de verdediger kan verwarring maken. Een correctie die rondgaat in dezelfde feed als de claim, vergroot de claim. Een waarschuwing van scholen en politie voor een challenge die niet bestond, maakte in 2019 de Momo-challenge tot iets dat iedereen kende. In beide gevallen was de verspreider te goeder trouw, en kwam de schade van de verdediging.
Zelfs waar er een hand is
Soms is er wel een afzender. Matryoshka, de Internet Research Agency en het tabaksmemo uit 1969 bestaan en zijn gedocumenteerd. Maar zelfs daar is de afzender zelden de verklaring van het effect. Een paar valse berichten doen niets zonder een algoritme dat ze beloont, media die ze oppikken en een publiek dat al moe is. De Russische advertenties voor Houston kostten tweehonderd dollar, en de Texanen deden de rest. Kijk je alleen naar de afzender, dan zie je tweehonderd dollar en mis je wat de demonstraties groot maakte.
Wat de vraag naar de hand met je doet
De zoektocht naar de regisseur verandert de zoeker. Vermoed je bij elk patroon een opdrachtgever, dan ga je de wereld lezen als een tekst met een auteur, en wordt elke toevalligheid een aanwijzing. In Niet alles is propaganda beschreef ik waar dat eindigt, bij de houding van doe je eigen onderzoek. Wat je over manipulatie hebt geleerd, werkt dan tegen je.
Bruikbaarder dan de vraag wie hierachter zit, zijn drie andere vragen, namelijk wat voor zet dit is, wie de volgende doet en wat je kunt bouwen dat er niet in past. Die werken ook als er geen hand is. De vraag naar de afzender helpt alleen als die er is, en dan nog zelden.
Een voorbehoud
Zoeken naar afzenders blijft nodig. Onderzoeksjournalisten doen dat, met bronnen en geduld, en ze vinden soms een kantoor in Sint-Petersburg. Ze beginnen bij bewijs en komen soms bij een hand uit. Het zoeken op die avond uit de opening ging andersom, want dat begon bij de hand en zocht er bewijs bij. Dat laatste lukt altijd, en daarom bewijst het niets.
Iets kleins om te doen
Op het moment dat je wilt weten wie hierachter zit, kun je de drie vragen hierboven op papier beantwoorden. Kom je er zonder afzender echt niet uit, bel dan een journalist.
Laatst gecontroleerd: 24 oktober 2026.
Veelgestelde vragen
Zit er altijd iemand achter verwarring?
Nee, de meeste verwarring heeft geen regisseur. Platforms belonen provocatie zonder opdrachtgever, en een stiltespiraal ontstaat doordat mensen elkaar verkeerd inschatten. Zelfs een correctie kan een claim groter maken zonder dat iemand dat wil.
Waarom is de zoektocht naar de hand een valkuil?
Omdat die zoektocht de zoeker verandert. Als je bij elk patroon een opdrachtgever vermoedt, ga je de wereld lezen als een tekst met een auteur, en wordt elke toevalligheid een aanwijzing. Op die manier lezen is waar verwarring op drijft.
Welke vragen zijn dan wel bruikbaar?
Wat is dit voor zet, wie doet de volgende, en wat kan ik bouwen dat er niet in past. Die drie werken ook als er geen hand is. De vraag wie zit hierachter werkt alleen als die er wel is, en dan nog zelden.
Dit stuk hoort bij de Veldgids: begrippen en figuren van verwarring, een groeiend overzicht van begrippen, cases en praktijkstukken over verwarring.
Lees ook
